यदा देवाः सर्वे ब्रह्माणं समागच्छन्, तदा ब्रह्मा तान् देवश्रेष्ठान् इदं प्राह— "किमर्थं यूयं आगता इह? किं कारणं आगमनस्य? कथयत।" ततो देवाः ऊचुः— "भगवन्, लोकनाथ, अस्माकं सर्वेषां देवतानां अन्धकस्य उपद्रवः सञ्जातः। तव चरणयोः प्रणम्य, अस्मान् रक्षस्व, चतुर्मुख महापितः।" ब्रह्मा तान् देवश्रेष्ठान् अब्रवीत्— "अहं अन्धकात् रक्षitum अशक्तः। सर्वे मिलित्वा महाबलिनं शर्वं, महेश्वरं, शरणं गच्छाम। पूर्वं हि तस्मै वरं दत्तवान्— यावत् पृथिवीं न स्पृशेत्, तावत् तस्य अवध्यत्वं। तथापि, सर्वेषां मध्ये केवलं रुद्रः, उग्रसंहारकर्ता, तं शक्तिमन्तं हन्तुं समर्थः। तस्मात्, कैलासस्थं प्रभुं सर्वे गच्छाम।" एवं उक्त्वा ब्रह्मा देवैः सह भवस्य समीपं अगच्छत्। तान् दृष्ट्वा रुद्रः स्वागतविधिं कृतवान्, तथा ब्रह्माणं लोकनाथं संबोधितवान्। शम्भुः ऊचुः— "किमत्र कर्तव्यम्? सर्वे देवाः मम समीपं आगता। यत् कार्यं, शीघ्रं तद् करिष्यामि; आदेशः त्वरया पालनीयः।" देवाः ऊचुः— "भगवन्, अस्मान् रक्षस्व; अन्धकः बलवान्, तस्य चित्तं दुष्टम्।" तेषां वचनं श्रुत्वा, तत्रैव अन्धकः महाचमूना सह आगच्छत्। चतुर्विधेन सेनाबलेन, भवं युद्धे हन्तुं, पार्वतीं हिमवान्तनयां हर्तुं इच्छन्, सः सज्जः अभवत्। अन्धकस्य आकस्मिकं आगमनं दृष्ट्वा, देवाः तेन आघातेन व्यथिताः, शीघ्रं शस्त्राणि गृह्य, रुद्रस्य अनुयायिनः अभवन्। रुद्रः वासुकिं, तक्षकं, धनञ्जयं मनसि ध्यायन्, तान् कङ्कणं, मेखलां, यज्ञोपवीतं च कृतवान्। निल नाम्ना दैत्यराजः गजस्वरूपं धृत्वा, इन्द्रगजवत् महाबलः भवम् आशु समुपेत्य स्थितः। तं दैत्यं नन्दिना ज्ञात्वा, वीरभद्राय दर्शितम्। वीरभद्रः सिंहस्वरूपं धृत्वा, तं शीघ्रं प्रहारं कृतवान्। गजस्य कृष्णाङ्गस्य चर्मं विदार्य, रुद्राय समर्पितवान्। रुद्रः तद् गजचर्म वस्त्ररूपेण धारयित्वा, गजचर्मधरः अभवत्। गजचर्मपरिधानः, सर्पाभरणमण्डितः, त्रिशूलं घोरं गृहित्वा, गणैः सह अन्धकं अनुयायितुम् आरभत। ततः देवासुरयुद्धं महद् अभवत्। इन्द्रः, लोकपालाः, स्कन्दः सेनापतिः, अन्ये च देवगणाः युद्धे संलग्नाः अभवन्। तं युद्धं दृष्ट्वा नारदः नारायणं समीपं गत्वा कैलासे दैत्यैः सह महान् युद्धः घटमानेति निवेदितवान्। ततः जनार्दनः गरुडारूढः, चक्रं गृहित्वा, तत्र आगत्य दैत्यैः सह युद्धं कृतवान्। हरिना युद्धे देवाः सुदृढाः अभवन्, किन्तु ततोऽपि विषण्णाः भूत्वा पलायिताः। देवेषु पलायितेषु, रुद्रः स्वयम् अन्धकं प्रति युद्धाय गतः। तत्र रुद्र-अन्धकयोः महद् रोमाञ्चनं युद्धं अभवत्। रुद्रः त्रिशूलेन दैत्यं दृढं प्रहारं कृतवान्। अन्धकस्य रक्तं यत्र यत्र भूमौ पतितम्, तत्र तत्र अनन्ताः उग्राः अन्धका उत्पन्नाः। एतत् अद्भुतं दृष्ट्वा, रुद्रः अन्धकं त्रिशूलाग्रे विद्धं कृत्वा, तं त्रिशूलाग्रे धारयित्वा, तत्र नृत्यं कृतवान्। अन्ये सर्वे अन्धकाः नारायणस्य चक्रेण विहिताः। त्रिशूलविद्धात् रक्तप्रवाहः, हिमवृष्टिः च निरन्तरं अभवत्। तदा रुद्रः क्रोधेन पूर्णः। तस्य मुखात्, महाक्रोधात्, अग्निः निष्पन्नः। तद् अग्निः देवीरूपं धारयित्वा, योगेश्वरीति योगिनः जानन्ति। अन्या देवी विष्णुना, ब्रह्मणा, कार्तिकेयेन, इन्द्रेण, यमेन, वराहेन, परमविष्णुना च स्वस्वरूपं सृष्टा। तस्याः रूपं पातालोद्धरणाय कल्पितम्; सा महेश्वरीति प्रसिद्धा—एवं अष्टमातृकाः। यद् कारणं क्षेत्रज्ञेन उक्तम्, देवतानां शरीरात्, तत् मया एव कथितम्। कामः, क्रोधः, लोभः, मदः, मोहः पञ्चमः, मात्सर्यः षष्ठः, छलः सप्तमः, द्वेषः अष्टमः—एवं अष्टमातृकाः। कामं योगेश्वरी, क्रोधं महेश्वरी, लोभं वैष्णवी, मदं ब्राह्मणी जानातु। मोहः स्वयंभूः, कौमारी मात्सर्यः, इन्द्रजा मात्सर्यः, यमदण्डधारिणी छलः, वराहा द्वेषः—एवं ताः गणिताः। एषा कामादि समूहः शरीरस्थः, यथा यथा रूपं धारितं, तद् मया वर्णितम्। एताभिः देवीभिः, रक्तं बहुलं क्षिप्तम्, तदा दैत्यस्य माया नष्टा, अन्धकः सिद्धिं प्राप्तवान्। एतत् आत्मज्ञानामृतं मया उक्तम्। यः प्रतिदिनं मातृकाणां शुभोद्भवम् शृणोति, तस्य सर्वत्र रक्षणं ताः यच्छन्ति, राजन्, दिनं प्रति। यः मातृकाणां जन्म पाठयति, नरश्रेष्ठ, सः लोके नित्यं शुभः, शिवलोकं प्राप्नोति। अष्टमी तिथिः ब्रह्मणा तासां उत्तमा दत्ता; यः भक्त्या ताः पूजयति, बिल्वपत्रं नित्यं भक्षयन्, ताः तुष्टा तस्य कल्याणं, आरोग्यं च ददाति। पुनः प्रजापालः पृष्टवान्— "माया कथं उत्पन्ना? दुर्गा, शुभा कात्यायनी, आद्ये क्षेत्रे स्थित्वा, सूक्ष्मा, पृथक् पृथक् किम् प्रकारेण प्रकटिता?" महातपाः उत्तरम् दत्तवान्— "एकदा, राजन्, सिन्धुद्वीप नाम राजा, महाबलः, वरुणांशः, वनस्थः तपस्यां मग्नः आसीत्। सः निश्चितवान्— पुत्रः शक्रविनाशाय जायेत। अतः, महातपसा, स्थिरः, स्वशरीरं शोषयन्, धर्मात्मन्, तपस्याम् स्थितः।