देवाः उचुः — हे प्रभो, त्वं जगतः प्राचीनः स्रोतः, अनवरतज्वलनाग्निना लोकान् भस्मीकुरुषि। अधुना उदितः, शमं कुरु, देवलोकान् मा दह, सर्वकर्मसाक्षिन्। तव तेजः, हे सूर्य, सर्वत्र व्याप्यते, यजुर्वेदारम्भे प्रज्वलितमिव; तव तीक्ष्णरथचक्रं, दिव्यरूपं, कालः इति कथ्यते, तमः नाशयति। ऋषयः वदन्ति सूर्यः देवेषु प्रथमः, चराचरस्य सारः; वरुणः यमः च पितामहस्य शक्तिम् आवहन्ति, स एव अतीतानागतः इति प्रसिद्धः। त्वं तमः नाशयसि, दिविलोकैः पूजितः; पितरः शमाय यान्तु इति वदन्ति। वेदान्तेन ज्ञायसे, यज्ञेषु पूज्यसे, साक्षात् विष्णुः असि, हे प्रभो। एवं भक्त्या देवैः स्तुतः, तैः प्रार्थितः — "रक्षस्व, शुभद, मा बलात्कुरु।" एवं देवैः सम्बोधितः सः सौम्यरूपं धारयामास; महातेजस्वी त्वरितं देवेषु दीप्तिमान् अभवत्। तदा देवदाहः सर्वः शमितः; सप्तमे दिने सूर्यः भूमौ रूपं धारयामास। यः भक्त्या सूर्यं एवं पूजयति, तस्मै भास्करः इच्छितं फलम् ददाति। एवं, हे राजन्, पुरातनं सूर्यचरितं उक्तवान्; अधुना प्रथममन्वन्तरे यद्वृत्तं शृणु, हे मातः। महातपा उवाच — पुरा भूमौ अन्धकः नाम महादैत्यः आसीत्; ब्रह्मणः वरप्राप्तः, देवाः वशे कृतवान्। तस्य कारणात् सर्वे देवाः बलसम्पन्नाः मेरुं परित्यज्य, अन्धकभीतेः ब्रह्मणं शरणं गच्छन्ति। आगत्य, ब्रह्मा तान् श्रेष्ठान् देवान् उवाच — "किमर्थं आगताः, हे देवाः? आगमनस्य कारणं वदत।" देवाः ऊचुः — "हे जगत्पते, अन्धकस्य पीडया वयं सर्वे देवाः व्यथिताः; रक्षस्व, हे चतुर्मुख पितामह, नमः ते।" ब्रह्मा उवाच — "हे उत्तमदेवाः, अन्धकात् रक्षणं मम सामर्थ्यं नास्ति; गच्छामः महाशर्वं शरणं याचामः।" "पूर्वं, हे श्रेष्ठदेवाः, तस्मै मया वरः दत्तः — भूमिस्पर्शे शरीरं विनष्टं स्यात्।" "तथापि, रुद्रः एव तीक्ष्णविक्रमः तं हन्तुं शक्नोति; सर्वे कैलासस्थं प्रभुं गच्छामः।" एवं उक्त्वा ब्रह्मा देवैः सह भवस्य समीपं जगाम; तान् दृष्ट्वा रुद्रः स्वागतविधिं कृत्वा ब्रह्माणं जगत्पतिं उवाच। शम्भुः उवाच — "किं कर्तव्यम्, हे सर्वदेवाः, मम समीपम् आगतम्? यद् आदेशः, तत् शीघ्रं करिष्ये।" देवाः ऊचुः — "रक्षस्व, हे प्रभो, अन्धकात्, यस्य मनः दुष्टम्।" यदा देवाः सर्वे परमेश्वरं प्रार्थयन्ति, तदा अन्धकः महाबलसमेतः तत्र आगच्छत्। चतुरङ्गबलसम्पन्नः, भवं युद्धे हन्तुम् इच्छन्, पार्वतीं हर्तुम् उद्युक्तः। तं आकस्मात् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, देवाः शक्रनिपातेन आहताः, शीघ्रं शस्त्राणि गृहीत्वा रुद्रस्य अनुयायिनः अभवन्। रुद्रः वासुकिं तक्षकं धनञ्जयं च ध्यानं कृत्वा, तान् कङ्कणं, मेखलं, यज्ञोपवीतं च कृतवान्। नीलः नाम दैत्यराजः गजरूपं धृत्वा भवस्य समीपं शीघ्रं आगच्छत्, इन्द्रगजवत् महाबलः। तं दैत्यं नन्दिना परिचितम्, विरभद्राय दर्शितः; विरभद्रः सिंहरूपं धृत्वा तं शीघ्रं हन्तुम् आरभत्। गजचर्मं, कृष्णं कज्जलसदृशं, विदारित्वा रुद्राय अर्पितवान्; रुद्रः ततः आरभ्य गजचर्मधारी अभवत्। गजचर्मधारी, सर्पाभरणैः शोभितः, तीक्ष्णत्रिशूलं गृहीत्वा, गणैः सह अन्धकं अन्वगच्छत्। ततः देवासुरयुद्धं आरभवत्; इन्द्रः च अन्ये लोकपालाः, स्कन्दः सेनापतिः, सर्वे देवगणाः तस्मिन युद्धे समारब्धाः। तद्विश्वयुद्धं दृष्ट्वा नारदः नारायणं समीपं गत्वा कैलासे दैत्यैः सह महायुद्धं वृतं निवेदितवान्। ततः जनार्दनः गरुडारूढः चक्रं गृहीत्वा तत्र आगत्य दैत्यैः युद्धं कृतवान्। देवाः हरेण युद्धे समर्थिताः, तत्र विषण्णाः, पलायनं कृतवन्तः। यदा देवाः पलायिताः, तदा रुद्रः स्वयं अन्धकं प्रति गतः; तत्र महाघोरं युद्धं अभवत्। तत्र देवः त्रिशूलेन अन्धकं दृढं आहतवान्; यत्र यत्र अन्धकस्य रक्तं भूमौ पतितम्, तत्र तत्र असंख्येयाः अन्धकाः उत्पन्नाः, तीक्ष्णाः, बहवः। एतदद्भुतं दृष्ट्वा, रुद्रः युद्धे अन्धकं त्रिशूलेन विदारितवान्, तं शूले अग्रे धृत्वा नृत्यं कृतवान्। अन्ये अन्धकाः नारायणस्य चक्रेण विनष्टाः। रक्तधाराभिः हिमेन च, त्रिशूलद्वारा बारं बारं विदारितः, सततं उत्पन्नः; तदा रुद्रः क्रोधेन पूर्णः। तस्य मुखात् महाक्रोधात् ज्वाला उत्पन्ना; सा ज्वाला देवीरूपं धृत्वा, योगेश्वरी इति योगिभिः ज्ञायते। अन्याः देवीः विष्णुना, ब्रह्मणा, कार्तिकेयेन, इन्द्रेण, यमेन, वराहेण, परमविष्णुना च सृष्टाः। तस्याः रूपं पातालोद्धरणाय निर्मितम्; सा महेश्वरी इति प्रसिद्धा, हे राजन् — एवं अष्टमातरः। यद् कारणं उक्तं, क्षेत्रज्ञेन निश्चितं, देवतानां शरीरात् उत्पन्नं — तत् अहं वर्णितवान्। कामः, क्रोधः, लोभः, मदः, मोहः पञ्चमः, मात्सर्यः षष्ठः, मायाः सप्तमः, द्वेषः अष्टमः — एते अष्टमातरः इति प्रसिद्धाः।