यः कश्चित् कार्तिकेयस्य स्तोत्रं पठति, तस्य गृहे पुत्राणां कल्याणं च आरोग्यं च सदा वर्धते। एवं कथायां, प्रजापालः महातपसं द्विजोत्तमं प्रणम्य पप्रच्छ—“कथं तेजसः शरीरे रूपं प्राप्नोति? मम एष संशयः, त्वं मे संशयं छिन्धि।” तदा महातपाः प्रत्युवाच—“स एक एव नित्यः ज्ञानशक्तिस्वरूपः आत्मा, द्वितीयं कामयमानः स्वयमेव तेजसा प्रज्वलितः। यस्य तेजः सूर्य इति कथ्यते, तस्य महात्मनः प्रकाशमानाः शक्तयः कम्पमानाः सन्तः त्रीन् लोकान् प्रकाशयन्ति। तस्मिन्नेव सर्वे देवाः सिद्धगणाः महर्षयः च स्थिताः; अतः स सूर्यः आदिस्रोतः इति स्तूयते। तस्य कम्पमानात् शीघ्रगामिनः तेजसः पृथक् देहः उत्पन्नः, स एव वेदविद्भिः रविः इति कथ्यते। यः सर्वान् लोकान् प्रकाशितवान् आकाशे उदयमानः, तेन सः भास्करः इति प्रसिद्धः, तेजसा च प्रभाकरः। दिवसं दिवं करोति इति दिवाकरः, सर्वलोकप्रभवः सः आदित्यः इति च कथ्यते। तस्मात् द्वादश आदित्या उत्पन्नाः, स्वस्वतेजसा युक्ताः; किन्तु स एव तेषां श्रेष्ठतमः इति सदा ज्ञायते। तम् परमेश्वरं जगद्व्यापिनं दृष्ट्वा, ये देवाः तस्मिन्नेव स्थिताः, ते निर्गत्य तम् स्तोतुं आरब्धवन्तः। देवाः ऊचुः—“त्वं जगतः आदिस्रोतः, अनवरतमग्निना लोकान् दहसि। प्रभो, अधुना उदितः सन् शमय—देवलोकान् मा दह, सर्वकर्मसाक्षिन्। तव तेजः सर्वत्र व्याप्यते, यजुर्वेदारम्भे प्रज्वलितम्; तव तीक्ष्णं रथचक्रं दिव्यरूपं कालः इति कथ्यते, तमः नाशयति। ऋषयः वदन्ति—सूर्यः देवेषु प्रथमः, चराचरस्य सारः; वरुणः यमश्च पितामहशक्तिस्वरूपौ, सः अतीतानागतयोः स्वरूपम्। त्वं तमः नाशयसि, दिवौकसां पूजितः; पितरः शान्तिं प्राप्नुहि इति वदन्ति। त्वं वेदान्तेन ज्ञेयः, यज्ञेषु पूजितः, साक्षात् विष्णुः इति च।” एवं भक्त्या स्तुत्वा देवाः प्रार्थयन्ते—“रक्ष माम्, शुभकर, मा अभिभव।” एवं देवैः संबोधितः सः सूर्यः सौम्यरूपं धारयामास; महातेजाः शीघ्रं देवानां कृते दीप्तः अभवत्। ततः सर्वं देवदाहं शान्तमभवत्; सप्तमे दिने सूर्यः पृथिव्याम् अवतरत्। यः एवं भक्त्या सूर्यं पूजयति, तस्मै भास्करः कामान् ददाति। एवं, हे नृप, तुभ्यं आदित्यस्य पुरातनं चरितं कथितम्; अधुना प्रथममन्वन्तरे यदभवत्, तत् शृणु। महातपाः पुनः उवाच—पूर्वं भूमौ अन्धक इति नाम्ना महाबलः दैत्यः आसीत्; ब्रह्मणा वरप्राप्तः सः देवतान् वशे कृतवान्। तस्मात् सर्वे देवाः, महाबलसम्पन्नाः, मेरुं पर्वतं परित्यज्य, अन्धकभीताः ब्रह्माणं शरणं ययुः। तत्र आगत्य, ब्रह्मा तान् देवश्रेष्ठान् पप्रच्छ—“किमर्थं आगताः? किं कारणं अस्ति?” देवाः ऊचुः—“भगवन्, अन्धकेन वयं सर्वे पीडिताः; त्रैलोक्यपते, रक्ष मां, चतुर्मुख, नमः ते।” ब्रह्मा ऊचुः—“देवश्रेष्ठाः, अहं अन्धकात् रक्षितुं न समर्थः; वयं सर्वे महेशं शर्वं शरणं गच्छामः। पूर्वं तु मया तस्मै वरः दत्तः—यावत् न भूमिस्पृशः, तावत् सः अवध्यः। सर्वेषां मध्ये केवलं रुद्रः, घोरविग्रहः, तं हन्तुं समर्थः; वयं कैलासनाथं शरणं गच्छामः।” एवं उक्त्वा, ब्रह्मा सह देवैः भवस्य समीपं ययौ; तान् दृष्ट्वा रुद्रः आदरपूर्वकं सम्पूज्य, ब्रह्माणं जगत्पतिं उवाच—“किं कर्तव्यम्, ये यूयं मम समीपं आगताः? यद् आज्ञाप्यते तत् शीघ्रं करिष्यामि।” देवाः ऊचुः—“अस्मान् अन्धकस्य महाबलस्य पापबुद्धेः रक्ष।” एवं देवैः प्रार्थ्यमानः परमेश्वरः, तस्मिन्नेव क्षणे अन्धकः महाबलेन सैन्येन सह तत्र समागच्छत्। सः चतुर्विधबलसमेतः, भवं संग्रामे हन्तुं, पार्वतीं हरितुं च समुत्सुकः, सम्यक् सज्जः अभवत्। तं सहसा समागतम् आलोक्य, देवा भगवतः प्रहारेण संतप्ताः शीघ्रं शस्त्रगृहीताः रुद्रस्य अनुचराः अभवन्। रुद्रः वासुकिं तक्षकं धनञ्जयं च चिन्तयित्वा, तान् कङ्कणमेखलायज्ञोपवीतरूपेण धारयामास। तदा नील इति नाम्ना दैत्यराजः गजवपुषा शीघ्रं भवस्य समीपं आजगाम, इन्द्रगजसमः अभवत्। तं दैत्यं नन्दिना ज्ञात्वा विरभद्राय दर्शितम्; विरभद्रः सिंहवपुषा तं शीघ्रं व्याघातयत्। कालिमसदृशं गजचर्म विदार्य, तद् रुद्राय न्यवेदयत्; रुद्रः तद् आच्छाद्य गजचर्माम्बरधारी अभवत्। गजचर्मवसनः, सर्पाभरणभूषितः, उग्रं त्रिशूलं गृहीत्वा, गणैः सह अन्धकं प्रति प्रस्थितः। तदा देवासुराणां महायुद्धं समारब्धम्। इन्द्रः च लोकपालाः, स्कन्दः सेनापतिः, अन्ये देवगणाः अपि तस्मिन् संग्रामे समग्रम् अभवन्। तं संग्रामं दृष्ट्वा नारदः नारायणं समीपं गत्वा, कैलासे दानवैः सह महान् युद्धः प्रवृत्तः इति निवेदयामास। तत् श्रुत्वा जनार्दनः गरुडारूढः चक्रं गृहीत्वा तत्रैव दानवैः सह युद्धाय आगतः। तदा देवाः, हरिणा सहायं प्राप्ताः अपि, संग्रामे विषण्णाः सन्तः पलायनं जग्मुः।