देवाः समवेत्य हरं प्रार्थयन्तः प्रोचुः—“देवदेव, असुरविनाशाय अस्माकं सेनापतिं दातुमर्हसि। ब्रह्मणा प्रमुखेण देवेषु एष एवोपकारः स्यात्।” ततो रुद्रः प्रहसन्नुवाच—“देवाः, अहं सेनापतिं दास्यामि, शोकं त्यजत। भविष्यति कश्चित् प्राचीनः योगिनां नेता, अतीन्द्रियः।” इति उक्त्वा, हरः स्वशरीरे स्थितां शक्तिं पुत्रार्थं प्रचोदयामास, शत्रुनिग्रह। शक्त्युत्कोचनेन तस्य देहात् एकः पुत्रः अभवत्, अग्निसूर्यसदृशदीप्तिमान्, स्वशक्तिसम्पन्नः, अद्वितीयज्ञानयुक्तः। तस्य जन्म बहुविधं, नानारूपस्थितं, नानायुगेषु स देवसेनापतित्वं करोति। स देवो यो देहे स्थितः, अहंकार इति कथ्यते; यथायोग्यं स एव सेनापतिरपि भवति। तस्य जन्मनि ब्रह्मा सर्वैः देवैः सहितः, तदा शिवं पशुपतिं पूजयामास। सर्वैः देवर्षिसिद्धैश्च सेनापतिः वरैः पूजितः। स तैः तुष्टः सन्, क्रीडासख्यर्थं देवांश्चोवाच। तस्य वचनं श्रुत्वा महेश्वरः प्राह—“क्रीडार्थं तुभ्यं कुक्कुटं ददामि, तथा शाक्हविशाक्हनाम्नी द्वौ पार्षदौ। कुमार, त्वं भूतानां नेता, देवसेनापतिश्च भविष्यसि।” इति उक्त्वा, देवेशः सर्वैः देवैः सह स्कन्दं सेनापतिं स्तुत्य वाक्यैः सन्ददृशे। देवाः ऊचुः—“भगवन्, महेश्वरतनय, दिव्यसेनानां सेनापतिं भव, षडानन स्कन्द, विश्वनाथ, कुक्कुटध्वज, वह्नेः सुत!” “कम्पनाशन, कुमारनाथ, स्कन्द, बालानां ग्रहपीडानुग, विजयी, क्रौञ्चनाशन, कृतिकासुत, मातृजन्म!” “भूतग्रहेश्वरश्रेष्ठ, वह्निसुत, रम्यरूप, महाभूतनाथ, त्रिनेत्र, नमस्ते!” एवं देवैः स्तुतः, भवपुत्रः स्कन्दः अभिवर्धत, द्वादशादित्यसदृशः, त्रीँल्लोकान् दीप्त्या तपयन्। तदा प्रजापालः पप्रच्छ—“कथं त्वं कृतिकासुत, देवगुरु, वह्निसुत, मातृसुत इत्युक्तः?” महातपाः उवाच—“प्रथममन्वन्तरे यथा तस्य उत्पत्तिं वर्णितवान्, तथा सूक्ष्मदर्शिभिः देवैः स भगवान् स्तुतः। कृतिकाः, वह्निः, अन्याः मातरः, गिरिजा—एतेषां कारणेन द्विजन्मनि गुहस्योत्पत्तिः अभवत्।” “एवं राजन्, यथापृच्छः, आत्मज्ञानस्य रहस्यं, अमृतं, अहंकारस्य चोत्पत्तिं व्याख्यातवान्। स्कन्द एव महादेवः, सर्वपापनाशकः; तस्मै पितामहः षष्ठीं तिथिं दीक्षिते दत्तवान्। यः संयतः सन् एतां स्तुतिं नित्यं पठति, सुतार्थी पुत्रान्, धनार्थी धनं, यदिच्छति तत् लभते। यः कर्तिकेयस्तुतिं पठति, तस्य गृहे पुत्राणां कल्याणं स्वास्थ्यं च भवति।” ततः प्रजापालः पप्रच्छ—“द्विजोत्तम, कथं तेजसो देहः सम्पद्यते? मम संशयं छिन्धि।” महातपाः अवदत्—“स एक एव नित्यविज्ञानशक्तिः, द्वितीयमिच्छन्, स्वे वर्तमाने, स्फुरितवान्। यः सूर्य इति कथ्यते, तस्य तेजांसि त्रीँल्लोकान् प्रकाशयन्ति। तस्मिन्सर्वे देवाः सिद्धसंघाश्च, महर्षिभिः सहिताः, तस्मात् सूर्यः कारणत्वेन स्तूयते।” “तस्य वेगोत्कम्पितात् तेजसः देहो जातः; पृथक् स रविः इति वेदवित् आहुः। सर्वान् लोकान् प्रकाशयन्, व्योम्नि उदितः, भास्करः, प्रभाकरः इति कथ्यते। दिवं करोति इति दिवाकरः, सर्वलोकप्रभवत्वात् आदित्यः। तस्मात् द्वादशादित्याः स्वतेजसा उत्पन्नाः; स एव श्रेष्ठतमः। तं परमेशं सर्वत्र व्याप्नुवन्तं दृष्ट्वा, तस्मिन् स्थिताः देवाः निर्गत्य स्तुतिं कृत्वा ऊचुः—‘त्वं जगतः पुरातनः कारणम्, अनवरताग्निना लोकान् दहसि। देव, समुत्थितः शमं कुरु, देवक्षेत्राणि मा दाह, सर्वकर्मसाक्षिन्।’” “‘तेजस्तव सर्वत्र व्याप्यते, यजुर्वेदारम्भे स्फुल्लति; तव रथचक्रं कालरूपं तमःनाशनम्, दिव्यम्। मुनयः सूर्यं देवेषु प्रथमं चेतनाचेतनात्मानम्, वरुणयमश्च पितामहशक्तिस्वरूपौ, भूतभविष्यदिति वदन्ति। त्वं तमःनाशकः, सुरलोकैः पूजितः, पितरः शान्तिं प्रति गच्छन्त्विति वदन्ति; वेदान्तवेद्यः, यज्ञेषु पूज्यः, साक्षात् विष्णुरसि। एषा स्तुत्या देवाः त्वां प्रार्थयन्ति—रक्ष मां, माङ्गल्य, मा बलात् जही।’” “एवं देवैः प्रार्थितः, स सौम्यरूपमधत्त; महातेजाः शीघ्रं देवानां तेजोभूतः। सर्वदेवतापीडा तदा शान्ता; सप्तमे दिवसे सूर्यः पृथिव्याम् अवतरत्। यः एवं भक्त्या सूर्यं पूजयति, तस्मै भास्करः कामफलम् ददाति। एषा सूर्यस्य प्राचीनकथा उक्ता, शृणु प्रथममन्वन्तरे यत् अभवत्।” महातपाः पुनरुवाच—“पूर्वं भूमौ अन्धकः नाम महाबलवान् दैत्यः अभवत्; ब्रह्मवरेण समन्वितः, स देवांश्च वशे कृतवान्। तस्मात् सर्वे देवाः बलिनः, मेरुं परित्यज्य, अन्धकभीत्या ब्रह्माणं शरणं जग्मुः।