सुराणां बलिनः केचन महाबलाः शूराः प्रतिदिनं तीक्ष्णैः शरैः सुरसेनां महायुद्धेषु नित्यम् अभिभवन्ति स्म। तेषां पराभवं दृष्ट्वा बृहस्पतिः देवतान् इत्युक्तवान्—“हे देवाः, सेनायाः नेतृत्वाभावेन यूयं दुर्बलाः; एकः इन्द्रः दिव्यसेनां रक्षितुं न समर्थः। अतः शीघ्रं सेनापतिं विचिन्वन्तु।” एवं बृहस्पतेः वचः श्रुत्वा, देवाः जगतां पितरं ब्रह्माणं सशङ्कितमनसः समुपेत्य, “सेनापतिं नः दत्तुमर्हसि,” इति व्याहरन्। ततो ब्रह्मा चतुराननः चिन्तयामास—“किं कर्तव्यं मया एतेषां कृते?” स मनसा रुद्रं स्मृत्वा दीर्घं विचिन्त्य तिष्ठति स्म। अनन्तरं, देवाः गन्धर्वैः, ऋषिभिः, सिद्धैः, चारणैश्च सह ब्रह्माणं पुरस्कृत्य कैलासशैलं प्रति जग्मुः। तत्र महेश्वरं पशुपतिं महाबलिनं शिवं दृष्ट्वा, इन्द्रप्रमुखाः दिवौकसः विविधैः स्तवैः तं स्तोतुं प्रचक्रमुः। देवाः ऊचुः—“त्रिनेत्राय, प्रजापते, उमापते, विश्वनाथ, वायुपते, लोकनाथ, शंकर, त्वां शरणं गच्छामः; त्वं स्वयमेव अस्मान् रक्ष। त्रिशूलधारिन्, परपुरुष, अच्युत, शशाङ्कशेखर, यस्य तेजसा त्रयः लोकाः प्रकाशन्ते, तेन तव तेजसा अस्मान् असुरेभ्यः त्रैलोक्यं रक्ष। त्वं आदिदेवः, परपुरुषः, हरिः, भवः, महेश्वरः, त्रिपुरान्तकः, महाबलः, भगचक्षुषो हन्ता, पुरातनासुरशत्रुः, वृषध्वजः—त्वं नः रक्ष, सुरश्रेष्ठ। पर्वतज, पार्वतीप्रिय, अमरावतीपूजित, गणनाथ, पशुपति, नित्य, अव्यय, शिव, असुरश्रेष्ठविनाशिन्, अच्युत—त्वं नः रक्ष। भूताद्येषु स्थिता, शब्दरूपिणी व्योम्नि, वायौ द्विविधा, वह्नौ त्रिविधा, आप्सु चतुर्विधा, पृथिव्याम् पंचविधा—त्वं एव; अस्मान् रक्ष। अग्निरूपः त्वं वृक्षेषु शिलासु च स्थितः; सत्तारूपः आप्सु अपि; महेश्वरः तेजोरूपः। हे हर, असुरगणैः पीडितान् अस्मान् रक्ष। यदा जगन्नास्ति, त्रिनेत्र, तदा सूर्यश्चन्द्रवित्तेशाः कुत्र? तदा त्वमेव विरोधदृक्, सर्वकल्पनातीतः, केवलः आसीः। मुण्डमालाभूषित, शशाङ्कशेखर, श्मशाननिलय, भस्मालिप्ताङ्ग, नागराजवेष्टितदेह, मृत्युनाशक, सुरेश्वर, त्वं नः रक्ष, प्रज्ञया। त्वं परपुरुषः, एषा शक्तिः पर्वततनया; सा सर्वाङ्गेषु तव स्थिताऽस्ति। त्रिशूलरूपेण त्रयः लोकाः तव हस्ते, त्रिषु लोचनयोः त्रयः वह्नयः। तव जटारूपेण सर्वे समुद्राः, महाशैलाः, सर्वनद्यः च स्थिताः। चन्द्रः परविद्या च तव अन्तः स्थिताः; दोषदृष्टयः तद् न पश्यन्ति। त्वं नारायणः, जगदुत्पत्तिकर्ता; भवः, चतुराननः अपि। सत्तावह्निविभागतः, युगविभागतः, त्रिधा स्थितः। एते सुरपतयः स्वहितकामिनः त्वां स्तुवन्ति, अन्यं न; अतः भस्माङ्गराग, अस्मासु दया कुरु। विश्वनाथ, रुद्र, नमः ते, अस्मान् रक्ष। एवं देवैः स्तुतः, तदा रुद्रः, पशुपतिः, निराशङ्कः देवतान् इत्युवाच—“शीघ्रं वदत, किं कर्तव्यम्?” देवाः ऊचुः—“देवेश, असुरविनाशाय सेनापतिं देहि; एतदेव ब्रह्ममुख्यैः सुरेभ्यः हितकरं स्यात्।” रुद्रः उवाच—“सेनापतिं दास्यामि, देवाः; निर्भयाः भवत। भविष्यति कश्चन पुरातनः, योगिनां नेता, अचिन्त्यः।” इति उक्त्वा हरः स्वदेहस्थां शक्तिं पुत्रार्थं प्रचोदयामास। तस्य शक्तिप्रेरणेन, अग्निसूर्यसमानतेजाः, स्वशक्तियुक्तः, अद्वितीयज्ञानसम्पन्नः पुत्रः उत्पन्नः। तस्य उत्पत्तिः नानाविधा, नानारूपेषु प्रतिष्ठिता; अनेकेषु युगेषु स सेनापतित्वं वहति। योऽयं देहे स्थितः स देवः ‘अहंकार’ इति कथ्यते; यथायोग्यं स एव सेनापतिः भवति। तस्य जातस्य, ब्रह्मा स्वयं सर्वैः देवैः सह, तदा शिवं पशुपतिं पूजयामास। सर्वैः देवैः, ऋषिभिः, सिद्धैः च सेनापतिः वरैः पूजितः। स तृप्तः, देवतान् क्रीडासख्यर्थं उवाच। तस्य वचनं श्रुत्वा, महेश्वरः उवाच—“कुक्कुटं तुभ्यं क्रीडार्थं ददामि, तथा शाक्हविशाखौ च सहायौ। कुमार, त्वं भूतानां नायकः, देवसेनानां सेनापतिः भविष्यसि।” एवं उक्त्वा, देवः सर्वैः देवैः सह, स्कन्दं सेनापतिं वाञ्छितैः वाक्यैः स्तोतुं प्रचक्रमुः। देवाः ऊचुः—“महेशपुत्र, देवसेनानां सेनापतिं भव; षडानन, स्कन्द, विश्वनाथ, कुक्कुटध्वज, वह्निपुत्र!” “कम्पितहर, कुमारनाथ, स्कन्द, बालान् पीडयितृग्रहानुग, विजयी, क्रौञ्चनाशन, कृतिकापुत्र, मातृजन्मन्!” “भूतग्रहाधिपश्रेष्ठ, वह्निपुत्र, रम्यरूप, महाभूताधिपसुत, त्रिनेत्र, तुभ्यं नमः!” एवं देवैः स्तुतः, भवपुत्रः स्कन्दः वर्धमानः, द्वादशादित्यसमतेजाः, त्रैलोक्यं स्वतेजसा दग्धुम् अर्हन् बभूव। तदा प्रजापालः पप्रच्छ—“कथं त्वं कृतिकापुत्र, देवगुरुः, वह्निपुत्र, मातृसुत इति संबोधितः?” महातपाः उवाच—“प्रथममन्वन्तरे, यथोक्तमस्योत्पत्तिः, तथैव देवैः सूक्ष्मदर्शिभिः स्तुतः। कृतिका, वह्निः, अन्याः मातरः, गिरिजा च—एते गुहस्य द्विजोत्तमजन्मनः कारणानि। एवं राजन्, यथापृष्टं, आत्मविद्यायाः रहस्यं, अमृतं, अहंकारोत्पत्तिं चोक्तम्। स्वयं स्कन्दः महादेवः, सर्वपापविनाशकः; तस्मै पितामहः षष्ठीं तिथिं दीक्षायां दत्तवान्। यः कश्चित् नियतमनाः नियमितः, फलाकाङ्क्षया एतद् स्तोत्रं पठति, स पुत्रार्थी पुत्रान्, धनार्थी धनं, यद् यद् मनसा कामयते, तत् तत् लभते।