शृणु, महामते! यः कश्चन अस्मिन दिवसे आत्मनं संयम्य, आम्लं त्यक्त्वा, सर्पान् क्षीरस्नानेन स्नापयति, तस्य सर्पाः सखायः भवन्ति। अथ कदाचित् प्रजापालः महर्षिं महातपसं प्रपच्छ—"भगवन्, कर्त्तिकेयः अहङ्कारात् कथं जातः? मेदिनीद्विजश्रेष्ठ, एष मे संशयो निवार्यताम्।" तदा महातपाः उवाच—"परमपुरुषः, सर्वतत्त्वसारभूतः, स्मृतः, तस्मात् अव्यक्तं समुत्पन्नम्। तस्मात् च त्रिविधानि तत्त्वानि, भूतादीनि, अभवन्। पुरुषस्य च अव्यक्तस्य च मध्ये महत् तत्त्वम् उत्पन्नम्। तत् एव अहङ्कारः, यः महत्त्वेन प्रसिद्धः। सः पुरुषः विष्णुः, अथवा शिव इति नाम्ना स्मृतः; अव्यक्तं तु देवी उमा, अथवा पद्मलोचना श्रीः। तयोः संयोगात् अहङ्कारः जायते, स एव सेनानीः गुहः। अस्य उत्पत्तिं ते कथयामि, शृणु राजन् प्राज्ञश्रेष्ठ। प्रथमं नारायणः देवः, तस्मात् ब्रह्मा, ततः स्वायम्भुवादयः, मरीचयः सूर्यसम्भूताः। तेषां मध्ये देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, मनुष्याः, पक्षिणः, पशवः, सर्वाणि भूतानि अभवन्—इयं सृष्टिः इति प्रसिद्धा। सृष्टौ प्रवृत्तायां, बलवन्तो देवदानवाः परस्परं वैरं कृत्वा, जयकामनया युद्धं चक्रुः। तत्र दानवानां मध्ये हिरण्यकशिपुः प्रथमः, ततः हिरण्याक्षः, विप्रचित्तिः, विचित्तिः, भीमाक्षः, क्रौञ्चश्च, युद्धे गर्विताः, वीर्यशालिनः। एते महाबलिनः, महायुद्धेषु, तीक्ष्णैः शरैः, देवसेनां नित्यं पराजयं यान्ति। तेषां पराजयं दृष्ट्वा बृहस्पतिः देवांश्च अब्रवीत्—'यूयं, देवाः, सेनायाः नायकाभावात् दुर्बलाः।' 'दिव्यां सेनां इन्द्रेणैव न रक्षितुं शक्यते; अतः शीघ्रं सेनापतिं विचिनुत।' एवं प्रोक्ताः देवाः जगतां पितरं ब्रह्माणं गत्वा, सशोकाः ऊचुः—'देहि सेनापतिं।' तदा चतुर्मुखः ब्रह्मा चिन्तयामास—'किं कुर्वे?' सः मनसा रुद्रं स्मृत्वा विचिन्तयत्। ततः देवाः, गन्धर्वैः, ऋषिभिः, सिद्धैः, चारणैश्च सह, ब्रह्माणं पुरस्कृत्य कैलासशैलं जग्मुः। तत्र महेशं पशुपतिं शिवं दृष्ट्वा, इन्द्रादयः सुराः विविधैः स्तोत्रैः तं स्तुत्वा, शरणागताः अभवन्। देवाः ऊचुः—'त्रिनेत्रं, प्रजापतिं, उमापतिं, विश्वनाथं, वायुपतिं, लोकनाथं, शङ्करं, त्रैलोक्यकर्तारं, त्वां शरणं गच्छामः। रक्ष मा नः।' 'त्रिशूलधारिन्, परमपुरुष, अच्युत, जटाजूटेन्दुकलामण्डित, त्रैलोक्यप्रभाप्रकाशक, अस्मान् रक्ष दैत्येभ्यः।' 'त्वं आद्यः देवः, परमपुरुषः, हरिः, भवः, महेश्वरः, त्रिपुरान्तकः, बलवान्, भगनेत्रभिद्, पुरातनदैत्यशत्रुः, वृषध्वज—रक्ष।' 'गिरिजन्मन्, गिरिसुतप्रिय, प्रभो, अमरलोकपूजित, गणनाथ, पशुपतिः, नित्यः, अव्ययः शिवः—रक्ष, दैत्यश्रेष्ठनाशन, अच्युत।' 'भूतादिषु स्थितः, व्योम्नि शब्दरूपः, वायौ द्विविधः, वह्नौ त्रिविधः, आप्सु चतुर्विधः, पृथिव्याम् पञ्चविधः—रक्ष।' 'त्वं वह्निरूपः, वृक्षेषु शिलासु च स्थितः; सत् स्वरूपः, आप्सु अपि तथैव। महेश्वरः तेजोरूपः। हर, दैत्यसंघपीडितान् अस्मान् रक्ष।' 'यदा जगन्नासीत्, त्रिनेत्र, कथं सूर्यचन्द्रौ, धनदः वा? तदा त्वमेव, विरुद्धनेत्र, सर्वपरिमाणवर्जितः, आसीः।' 'मुण्डमालाभूषित, शशिशेखर, श्मशानवासिन्, भस्माच्छन्न, फणिपतिवेष्टिताङ्ग, मृत्युनाशन, सुरेश्वर, प्रज्ञया रक्ष।' 'त्वं परमपुरुषः; एषा शक्तिः पर्वतात्मजा; सा तव सर्वाङ्गेषु स्थिताऽस्ति। त्रिशूलरूपेण त्रिलोक्यं हस्ते, त्रिनेत्रेषु त्रय्यग्नयः।' 'ते जटाजूटे सागराः, गिरयः, सर्वनद्यः च; चन्द्रः, पराज्ञानं, त्वयि स्थितम्। हे भगवन्, दोषदृष्टयः एतत् न पश्यन्ति।' 'त्वं नारायणः, लोकसम्भवः; भवः, चतुर्मुखः च; सत्-तेजसां भेदेन, युगभेदेन, त्रिधा स्थितः।' 'इमे देवपतयः, स्वहितकामिनः, त्वां स्तुवन्ति, न अन्यं। अतः भस्माङ्गभूषित, अनुग्रहं कुरु। विश्वेश्वर, रुद्र, नमस्ते; रक्ष।' एवं स्तूयमानः तदा देवैः, रुद्रः पशुपतिपतिः, निर्भयः देवांश्च अब्रवीत्—'शीघ्रं वदत, किं कार्यम्?' देवाः ऊचुः—'देवेश, दैत्यानां विनाशाय सेनापतिं प्रयच्छ; एष एव ब्रह्मणाऽग्र्येण देवेषु हितकरः।' रुद्रः उवाच—'सेनापतिं दास्यामि, देवाः, मा शुचः। भविष्यति कश्चित् प्राचीनः योगिनां नायकः, अतीन्द्रियः।' एवं उक्त्वा, हरः स्वदेहस्थितां शक्तिं पुत्रार्थं समुत्क्षोभयत्। तस्याः शक्तेः समुत्क्षोभणेन, तेजसा अग्निसूर्यसमप्रभः, स्वशक्तिसंयुक्तः, विशिष्टज्ञानसम्पन्नः पुत्रः अभवत्। तस्य उत्पत्तिः, राजन्, नानाविधा, बहुरूपा; नानायुगेषु सः देवसेनापतिः एव। यो देहे स्थितः देवः, सः अहङ्कारः इति कथ्यते। यथावश्यकं स एव सेनापतिः भवति। तस्य जन्मनि, ब्रह्मा स्वयम्, सर्वैः देवैः सह, देवेशं पशुपतिं तदा पूजयामास। सर्वैः देवैः, ऋषिभिः, सिद्धैः च सेनापतिः वरैः पूजितः। सः तृप्तः देवांश्च क्रीडासख्यर्थं वचनम् अब्रवीत्। तस्य वचनं श्रुत्वा, महेश्वरः प्राह—'कुक्कुटं क्रीडासखं ददामि, तथा शाक्विशाखौ द्वौ पार्षदौ। कुमार, त्वं भूतनाथः सेनापतिश्च देवतानाम्।' एवं उक्त्वा, सः देवः सर्वे च देवाः, राजन्, प्रियवाक्यैः स्कन्दं सेनापतिं स्तुत्वा तुष्टुवुः।