सर्वे सर्पाः मानवैः सह संधिं स्थापयितुं ब्रह्मणा नियोजिताः। सः तान् एकचित्तान् कृत्वा आज्ञां दत्तवान्—“पातालं, वितलं, तृतीयं च हर्म्यं—एतानि रम्यस्थानानि युष्मभ्यं दत्तानि; तत्र गच्छत। मम आज्ञया तत्र नानाविधैः सुखैः रमध्वं, सप्तमे रात्र्यन्ते पुनः पुनः तत्र स्थेयम्। ततः वैवस्वतकल्पस्य आरम्भे, कश्यपस्य वंशजाः सर्वदेवानां तथा सुपर्णस्य विदुषः उत्तराधिकारी भविष्यथ। तस्मिन्काले चित्रभानुना सर्वं वंशं युष्माकं भक्ष्यते, किंचित् दोषः युष्माकं न भविष्यति—नात्र संशयः। ये सर्पाः क्रूराः, दुर्वृत्ताः च, तेषां निश्चयं अन्तः भविष्यति; समये प्राप्ते मानवेन दुष्टेन यदि दष्टाः, तदा तं दंशित्वा भक्षयन्तु। ये मानवाः मन्त्रैः, औषधैः, गरुडमण्डलैः रक्षिताः, बद्धाः वा दृश्यन्ते, तेषु भयेन व्यवहरन्तु; अन्यथा चिन्तयन्ति वा, तदा नश्यन्ति।” एवं ब्रह्मणा उक्ताः सर्वे सर्पाः पृथिव्याः तले स्थले गताः, रासातले क्रीडया स्थित्वा सर्वं सुखं आस्वादयन्। चतुर्मुखात् शापं च वरं च लब्ध्वा, ते पातालस्थानं रम्यं प्राप्तवन्तः, हृदयानि तुष्टानि अभवन्। एषा घटना पञ्चमी तिथौ महात्मनां अभवत्; अतः सा तिथिः पुण्या, शुभा, सर्वपापहरिणी च। यस्य जनस्य तस्मिन्नेव दिवसे संयमं कृत्वा, अम्लं त्यक्त्वा, सर्पान् क्षीरैः स्नापयति, तस्य सर्पाः मित्राणि भवन्ति। ततः प्रजापालः महातपसे पप्रच्छ—“कथं कार्त्तिकेयः अहंकारात् जातः, द्विजश्रेष्ठ? मम एषा शंका निवारय, महर्षे।” महातपाः प्रत्युवाच—“परमात्मा, सर्वतत्त्वसारः, तस्मात् अव्यक्तं उत्पन्नम्; तस्मात् त्रिविधानि तत्त्वानि, भूतादीनि, अभवन्। पुरुषस्य अव्यक्तस्य च मध्ये महत्तत्त्वम् अभवत्; तत् अहंकारः, महत्त्वेन कथ्यते। पुरुषः विष्णुः, शिवः नाम्ना स्मृतः; अव्यक्तं देवी उमा वा, श्रीः पद्मलोचना। तयोः संयोगात् अहंकारः उत्पन्नः, स एव सेनापतिः गुहः; तस्य उत्पत्तिं वक्ष्यामि, शृणु राजन्। आदौ नारायणः देवः, तस्मात् ब्रह्मा, तस्मात् अन्ये स्वायम्भुवः, मरीचयः, सूर्यजाः। तेषां तस्माद् देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, मानवाः, पक्षिणः, पशवः, सर्वभूतानि उत्पन्नानि—एषा सृष्टिः। सृष्टौ विस्तारायाम्, देवदानवाः बलवन्तः, प्रतिद्वन्द्वित्वं कृत्वा, परस्परं युद्धाय समायान्ति। दानवानां मध्ये वीराः हिरण्यकशिपुः, हिरण्याक्षः, विप्रचित्तिः, विचित्तिः, भीमाक्षः, क्रौञ्चः च। एते महाबलिनः, महायुद्धेषु, देवसेनां तीक्ष्णैः शरैः प्रतिदिनं विजयं प्राप्नुवन्ति। देवानां पराजयम् दृष्ट्वा बृहस्पतिः उक्तवान्—‘देवाः, युष्माकं सेना दुर्बला, सेनानायकस्य अभावात्। दिव्यसेना इन्द्रेणैव रक्षितुं न शक्यते; अतः शीघ्रं सेनानायकं अन्वेष्यत।’ एवं उक्ताः, देवाः जगत्पितरं ब्रह्माणं गत्वा, व्याकुलाः, ‘सेनापतिं देहि’ इति वदन्ति। तदा चतुर्मुखः चिन्तयामास—‘किं कर्तव्यं तेषां?’ ब्रह्मा मनसा रुद्रं ध्यायामास। ततः सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाः, ब्रह्माणं अग्रे कृत्वा, कैलासगिरिं अगच्छन्। तत्र, महादेवम्, पशुपतिं, महाबलम्, शिवं दृष्ट्वा, इन्द्रः सह सर्वैः स्वर्गदेवैः विविधैः स्तोत्रैः तम् स्तोतुं आरभत। देवाः ऊचुः—‘सर्वे वयं नमः, शरणम् याचामः, महेश्वरं, त्रिनेत्रम्, भूतकर्तारम्; उमापतिं, विश्वनाथं, वातनाथं, लोकनाथं, शंकरं, स्वयम् रक्ष। त्रिशूलधारिन्, परमात्मन्, अच्युत, जटाजूटे चन्द्रमण्डित, यस्य प्रकाशः त्रिलोक्यां दीप्यते—त्रिलोक्यं रक्षास्मान् दानवभ्यः। त्वं आदिदेवः, परमात्मा, हरिः, भवः, महेश्वरः, त्रिपुरान्तकः, भगाक्षभञ्जनः, दैत्यशत्रुः, वृषध्वजः—रक्ष, देवश्रेष्ठ। पर्वतजः, पार्वतीप्रियः, अमरावतीपूजितः, गणनाथः, भूतनाथः, नित्यः, अव्ययः शिवः—रक्ष, दैत्यश्रेष्ठविनाशक, अच्युत। त्वं पृथिव्यादिभूतस्थः; आकाशे शब्दरूपः; वायौ द्विविधः, अग्नौ त्रिविधः, आपः चतुर्विधः, भूमौ पञ्चविधः—रक्ष। त्वं अग्निरूपः, वृक्षेषु, शिलासु, आप्सु, सत् स्वरूपः; महेश्वरः तेजःस्वरूपः; हे हर, दैत्यसमूहदुःखितान् रक्ष। जगत् नास्ति यदा, त्रिनेत्र, सूर्यः, चन्द्रः, कुबेरः नास्ति; तदा त्वमेव, विपरीतलोचन, निर्गुणः, निरुपाधिः, अवस्थितः। कपालमालामण्डित, चन्द्रशेखर, श्मशाननिवासिन्, भस्माच्छन्न, सर्पराजवेष्टिताङ्गः, मृत्युनाशक, देवेश, बुद्धिशक्त्या रक्ष। त्वं परमात्मा; एषा शक्ति पर्वतानन्दिनी; सर्वाङ्गेषु तया स्थितः। त्रिशूलरूपेण त्रिलोक्यं हस्ते, त्रिनेत्रेषु त्रयः होत्राः स्थिताः। जटारूपेण सर्वसागराः, पर्वताः, नद्यः; चन्द्रः, पराज्ञानं, त्वयि स्थितम्; दोषदृष्टयः न पश्यन्ति। त्वं नारायणः, जगत्प्रभवः; भवः, ब्रह्मा च; सत्-तेजः-विभागेषु, युगविभागेषु, त्रिविधः स्थितः। देवश्रेष्ठाः स्वहिताय त्वां स्तुवन्ति, अन्यं न; अतः भस्माङ्गरूप, अनुग्रहं कुरु; विश्वनाथ, रुद्र, नमः, रक्ष।’ एवं तदा देवैः स्तुतः, भगवान् रुद्रः, भूतनाथः, तान् देवान् निर्भयः अभाषत—‘शीघ्रं वदत, किं कार्यम्?