एकदा सर्वे जीवाः ब्रह्माणं समुपेत्य दीनवदनाः प्रार्थयामासुः—“देव, अह्न्यहनि सर्वे सर्पाः यदा किञ्चन मानुषं वा पशुं वा रूपं दृष्ट्वा, तद् दृष्टमात्रेण सर्वं भस्मीकुर्वन्ति। भगवन्, त्वया विश्वं सृष्टम्, किन्तु इदानीं सर्पैः विनश्यति; एतत् पापं ज्ञात्वा, यथोचितं कार्यं कुरु, महाबुद्धे।” ततः ब्रह्मा प्रहसन् उवाच—“निश्चयेन अहं सर्वेषां रक्षां करिष्यामि; स्वस्वानि निवासस्थानानि गच्छत, जीवाः, मा भैष्ट।” एवमुक्त्वा ब्रह्मा, योऽव्यक्तरूपः, तान् जीवाः विसर्ज्य स्वयम्भुवं नमस्कृत्य प्रमुदिताः स्वस्थानानि जग्मुः। जीवेषु गतेषु, ब्रह्मा सर्पान् आह्वयित्वा, वासुकिप्रमुखान्, कोपात् तान् शप्त्वा उवाच—“युष्माकं ममोत्पन्नानां, यः निरन्तरं मानुषनाशः, तस्य दुष्टस्य कारणेन, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, मातुः घोरशापात्, भीषणं महद्विनाशः भविष्यति।” एवं ब्रह्मणा शप्ताः, सर्पश्रेष्ठाः कम्पमानाः तस्य चरणयोः पतित्वा प्रार्थयन्ति—“भगवन्, त्वया अस्माकं स्वभावः कुटिलः कृतः; तीक्ष्णविषं, क्रूरता, भयङ्करदृष्टिः च दत्ताः। इदं सर्वं त्वया कृतम्—अच्युत, तद् इदानीं संयच्छ।” ब्रह्मा उवाच—“यदि अहं कुटिलभावेन युष्मान् सृजामि, तर्हि किमर्थं निःशङ्कं सर्वदा मानुषान् भक्षयितुम् न शक्यते?” सर्पाः पुनः ऊचुः—“देवदेव, सीमाः स्थापय, मानुषाणां च अस्माकं च पृथक् निवासस्थानानि कुरु, तथा नियमाः अपि पृथक् स्थापय। तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मा उवाच—‘सर्पाणां च मानुषाणां च संधिं स्थापयिष्यामि; अतः सर्वे एकचित्ताः मम आज्ञां शृणुत। पातालं, वितलं, तृतीयं च हर्म्यं—एतानि रम्यस्थानानि युष्माभ्यं दत्तानि; तत्र गच्छत। मम आज्ञया तत्र नानाविधं सुखं भुञ्जध्वं, सप्तमे रात्र्यां पर्यन्तं तिष्ठत पुनः पुनः। ततो वैवस्वतमन्वन्तरे, कश्यपसुताः, सर्वदेवानां च सुवर्णस्य च व्रात्याः भविष्यन्ति। तस्मिन्नेव काले, सर्वे युष्माकं सन्ततिः चित्रभानुना भक्षिता भविष्यति; तत्र दोषः नास्ति, न संशयः। ये सर्पाः क्रूराः च असंयताः, तेषां नाशः निश्चितः; यदा समयः आगच्छेत्, तदा दंष्ट्रया दंशयित्वा भक्षयन्तु, तथा यदि मानुषैः किञ्चित् अन्यायं क्रियते। ये मानुषाः मन्त्रैः, ओषधिभिः, गरुडमण्डलैः रक्षिताः, अथवा बद्धाः दृष्टाः च, तेषु भयेन व्यवहतव्यम्; अन्यथा न चिन्तयेत्, न कुर्यात्, अन्यथा विनश्यन्ति। एवं ब्रह्मणा उक्ताः, सर्वे सर्पाः भूमितले गत्वा, रसातले रमन्तः सर्वाणि सुखानि आस्वादयन्तः तत्र स्थिताः। चतुर्मुखात् शापं च वरं च प्राप्त्वा, पातालस्थाने हृष्टाः तुष्टचित्ताः निवसन्ति। एषा घटना पंचमी तिथौ अभवत्; अतः सा तिथि पुण्या, शुभा, सर्वपापहन्त्री। यस्य, तस्मिन्नेव दिने, आत्मसंयमं कृत्वा, अम्लानि वर्जयित्वा, क्षीरैः सर्पान् स्नापयति, तस्य सर्पाः मित्राणि भवन्ति। ततः प्रजापालः पृष्टवान्—“कथं कार्त्तिकेयः अहंकारात् जातः, द्विजश्रेष्ठ? मम संशयं त्वं निवेदय, महर्षे।” महातपा उवाच—“परमपुरुषः, सर्वतत्त्वसारः, तस्मात् अव्यक्तम् उत्पन्नम्, ततो त्रीणि तत्त्वानि, भूताद्याः। पुरुषस्य च अव्यक्तस्य च मध्ये महत्तत्त्वम् अभवत्; तत् अहंकारः, महत्त्वमिति कथ्यते। पुरुषः विष्णुः, अथवा शिवः नाम्ना स्मृतः; अव्यक्तं देवी उमाः, अथवा श्रीः पद्मलोचना। तयोः संयोगात् अहंकारः उत्पन्नः, स एव सेनापतिः गुहः; तस्य उत्पत्तिं ते कथयामि—शृणु, महाबुद्धे। आदौ नारायणः, तस्मात् ब्रह्मा, तस्मात् अन्ये स्वायम्भुवः, मरीचयः, सूर्यजाः। तेषां तः देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, मानुषाः, पक्षिणः, पशवः, सर्वे जीवाः उत्पन्नाः—एषा सृष्टिः इति कथ्यते। सृष्टौ विस्तारायाम्, देवाः दानवाः च, परस्परं प्रतिद्वन्द्व्यं कृत्वा, विजयाय युद्धं अकुर्वन्। दानवानां मध्ये, युद्धेषु गर्विताः, हिरण्यकशिपुः, हिरण्याक्षः, विप्रचित्तिः, विचित्तिः, भीमाक्षः, क्रौञ्चः च। एते अतिबलिनः, महायुद्धेषु, देवसेनां तीक्ष्णबाणैः प्रतिदिनं जयन्ति। तेषां पराजयं दृष्ट्वा, बृहस्पतिः देवान् उवाच—“देवाः, सेनायाः नायकाभावात्, युष्माकं सेना दुर्बला। दैवी सेना इन्द्रेणैव न रक्षितुं शक्या; अतः शीघ्रं सेनापतिम् अन्वेष्यत।” एवमुक्ताः, देवाः जगतां पितरं समुपेत्य, उद्विग्नाः, “सर्वेषां सेनापतिं दत्त,” इति प्रार्थयन्ति। ततः ब्रह्मा चिन्तयामास—“किं तेषां कर्तव्यम्?” मनसा रुद्रं ध्यायित्वा, चतुर्मुखः। देवाः, गन्धर्वैः, ऋषिभिः, सिद्धैः, चारणैः सह, ब्रह्माणं पुरस्कृत्य, कैलासशिखरं गच्छन्ति। तत्र, महादेवम्, पशुपतिं, महाबलम्, दृष्ट्वा, इन्द्रः अन्ये च दिविस्थाः देवाः, विविधैः स्तोत्रैः नमस्कृत्य स्तुवन्ति। देवाः ऊचुः—“त्र्यंबकं, प्रजापतिं, शरणं प्रपन्नाः वयं नमामः; उमापतिं, जगन्नाथं, वातनाथं, विश्वनाथं, शंकरं, स्वयं रक्ष। त्रिशूलधारिन्, परमपुरुष, अच्युत, जटाजूटे चन्द्रशेखर, यस्य तेजः त्रिलोक्यां प्रकाशयति—त्रिलोक्यं पातु, असुरेभ्यः रक्ष। त्वं आदिदेवः, परमपुरुषः, हरिः, भवः, महेश्वरः, त्रिपुरान्तकः, महाबलः, भगाक्षनाशकः, दैत्यशत्रु, वृषध्वजः—रक्ष, देवश्रेष्ठ।” एवं सर्पाणां, जीवेषु, देवेषु च, ब्रह्मा, शिवः च, सर्वे भगवन्तः, लोककल्याणाय, नियमाः स्थापयन्ति, रक्षां ददाति, पुण्यं च विधत्ते।