प्रजापालः भगवंतं सृष्टिसंरक्षकं नमस्कृत्य पप्रच्छ – “भगवन्, गरुडाय नियताः सर्पाः कथं शरीरधारिणः अभवन्? किमर्थं ते वक्रस्वभावाः अभवन्? एतत् सर्वं वक्तव्यम्।” ततः महातपस्वी उवाच – “यदा ब्रह्मा जगत्सृष्टिं आरभत, तदा प्रजोत्पत्तेः कारणं मरीचिः अभवत्। तस्य मनसि प्रथमं कल्पितः पुत्रः कश्यपः इति प्रसिद्धः। तस्य पत्नी दक्षस्य कन्या कद्रू नाम्ना, शुद्धस्मितवती। मरीचिः तस्या महाबलिनः पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषां प्रमुखाः अनन्तः, वासुकिः, बलवान् कम्बलः, कर्कोटकः, पद्मः च। तथैव महापद्मः, शङ्खः, अजितः कुलिकः च – एते कश्यपस्य प्रमुखाः सर्पपुत्राः अभवन्। तेषाम् उत्पत्त्या जगत् सर्पैः पूर्णं अभवत्। वक्रस्वभावाः, दुष्टकर्मणः, तीक्ष्णदंष्ट्राः, विषधरमुखाः, मनुष्यदर्शनात् त्वरितं दंशनं कृत्वा, जनान् क्षणेन भस्मीकुर्वन्ति। राजन्, यथा शब्दः स्पर्शं अनुगच्छति, तथा मानवेषु प्रतिदिनं महाभयं विनाशः अभवत्। तेषां स्वविनाशं दृष्ट्वा, सर्वे प्राणी सर्वत्र परमेवेश्वरं शरणं जग्मुः। तस्मात् कारणात् सर्वे प्राणी पद्मयोनि विष्णुं, आद्यं ब्रह्माणं, संबोधितवन्तः। देवाः ऊचुः – ‘देवदेव, लोकानां कारण, परमेश्वर, तीक्ष्णदंष्ट्रैः महासर्पैः अस्मान् रक्ष। भगवन्, प्रतिदिनं यदा सर्पाः दृष्ट्या मानवपशुरूपं पश्यन्ति, तदा सर्वं भस्मीकुर्वन्ति। भगवन्, त्वया जगत् सृष्टम्, किन्तु सर्पैः नष्टं जातम्; एतद् दोषं ज्ञात्वा, यथायोग्यं कुरु, महाबुद्धे।’ ब्रह्मा उवाच – ‘अहं सर्वेषां रक्षणं करिष्यामि; स्वस्थानं गच्छत, प्राणी, भयम् अस्तु न।’ इत्युक्त्वा ब्रह्मा, अप्रकटरूपः, प्राणीन् विससर्ज; ते प्रहर्षेण स्वयम्भुवं प्रणम्य जग्मुः। प्राणिषु गतिषु, ब्रह्मा सर्पान् आह्वयन्; तेषां अग्रणीं वासुकिं च, कुपितः, शप्तवान्। ब्रह्मा उवाच – ‘युष्माकं ममोत्पन्नानां, यः मानवविनाशः सदा, तस्य कारणं भवति। अन्ये काले, मातुः घोरशापात्, स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, महाभयं विनाशः भविष्यति।’ एवं ब्रह्मणा उक्ताः, कम्पमानाः सर्पश्रेष्ठाः तस्य पादौ शिरसा स्पृशन्तः ऊचुः – ‘भगवन्, त्वया अस्माकं वक्रभावः कृतः, तीव्रविषं, क्रूरता, भीषणदृष्टिः अपि। भगवन्, एतद् कृतं – अधुना, अच्युत, तं नियंत्रय।’ ब्रह्मा उवाच – ‘यदि अहं वक्रभावेन सृष्टवान्, तर्हि निर्भयः मनुष्यं सदा खादन्तु।’ सर्पाः ऊचुः – ‘देवदेव, मानवानां च अस्माकं च पृथक् सीमाः, स्थानानि, नियमाः स्थापय। तेषां वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा उवाच – ‘सर्पाणां मानवानां च संधिं स्थापयिष्यामि; तस्मात् सर्वे एकचित्ताः मम आज्ञां शृणु। पातालं, वितलं, तृतीयं हर्म्यं – एतानि रम्यस्थानानि युष्मदर्थं दत्तानि; तत्र गच्छत। तत्र मम आज्ञया, नानाविधानि सुखानि भुञ्जध्वम्; सप्तमे रात्रौ, पुनः पुनः तिष्ठत। ततः वैवस्वतकल्पारम्भे, कश्यपवंश्या सर्वदेवानां, सुवर्णस्य च, उत्तराधिकारी भविष्यथ। तदा, सर्वे वंश्या चित्रभानुना भक्षिता भविष्यन्ति; युष्माकं दोषः नास्ति – न संशयः। ये सर्पाः क्रूराः, अनुशासनहीनाः, तेषां अन्तः निश्चितः। यदा समयः आगच्छति, तदा दंशनं कुरुत, यदि मानवेन पीडिताः। ये मानवाः मन्त्रैः, औषधैः, गरुडमण्डलैः रक्षिताः, अथवा बद्धाः, दृष्टाः च – तेषु भयेन आचर; अन्यथा न चिन्तयेत्, न कुर्यात्, अन्यथा विनाशः भविष्यति। ब्रह्मणा एवं उक्ताः, सर्वे सर्पाः भूमौ स्थितं स्थानं गत्वा, रासातले क्रीडया सुखानि भुञ्जन्। चतुर्मुखात् शापं च वरं च लब्ध्वा, पातालस्थाने हृष्टहृदयाः वासं कृतवन्तः। एतत् सर्वं तेषां महात्मनां पञ्चमी तिथौ अभवत्; अतः एषा तिथि पुण्या, शुभा, सर्वपापहरिणी। यः पञ्चम्यां आत्मसंयमं कृत्वा, अम्लं वर्जयित्वा, सर्पान् क्षीराभिषेण स्नापयति, ते तस्य मित्राणि भवन्ति। पुनः प्रजापालः पप्रच्छ – “कथं कार्त्तिकेयः अहङ्कारात् जातः, द्विजश्रेष्ठ? एषा मे शंका, महर्षे, निवारय।” महातपाः उवाच – “परमपुरुषः, सर्वतत्त्वसारः, तस्मात् अव्यक्तम् उत्पन्नम्; तस्मात् त्रिविधं तत्त्वं, स्थूलादि आरभ्य, उत्पन्नम्। पुरुषस्य च अव्यक्तस्य मध्ये महत्तत्त्वम् अभवत्; तत् अहङ्कारः इति प्रसिद्धम्। पुरुषः विष्णुना नाम्ना स्मृतः, अथवा शिवः; अव्यक्तं देवी उमा, अथवा श्रीः पद्मलोचना। तयोः संयोगात् अहङ्कारः उत्पन्नः, स एव सेनापतिः गुहः। तस्य उत्पत्तिं वक्ष्यामि – शृणु, महाबुद्धे। प्रथमं नारायणः देवः, तस्मात् ब्रह्मा, तस्मात् अन्ये – स्वायम्भुवः, मरीचयः, सूर्यसम्भवाः। तेषां तः देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, मानवाः, पक्षिणः, पशवः, सर्वभूतानि – एषा सृष्टिः इति प्रसिद्धा। यदा सृष्टिः विस्तारं अगच्छत्, तदा देवदानवाः, बलिनः, प्रतिद्वन्द्वं स्वीकृत्य, परस्परं युद्धं कृतवन्तः, विजयाय यत्नं कृतवन्तः। दानवेषु बलिनां प्रमुखाः – हिरण्यकशिपुः प्रथमः, ततः महाबलः हिरण्याक्षः, विप्रचित्तिः, विचित्तिः, भीमाक्षः, तथा क्रौञ्चः।” एवं सृष्ट्युत्पत्तिप्रसंगः, सर्पाणां वक्रभावः, तेषां शापवरप्राप्तिः, कार्त्तिकेयस्य अहङ्कारोत्पत्तिः, देवदानवयुद्धं च, महर्षिणा प्रजापाले कथितम्।