रावणः पुनः तव क्षात्रतेजसा विनाशितः, भगवन्, तथापि तव कर्मणां स्वरूपं न जानामि। त्वया मां उद्धृत्य जगत् कथं सृज्यते? केन तद् ध्रियते, रक्ष्यते च, केन प्रकारेण? भगवन्, त्वं पुनः पुनः कथं सुलभतया जायसे? सृष्टेः आरम्भः कथम्, अन्तः च कथम्? युगानां गणना कथं, चातुर्युगस्य संख्या का, तेषां भेदाः के, च प्रत्येकस्य स्थितिः का, महाबाहो? ये यजमानाः, ये च राजानः परमं श्रेयः प्राप्ताः, एतत् सर्वं संक्षेपेण मे कथय, मयि कृपां कुरु। एवं पृथिव्या उक्तः स भगवान् वराहरूपधारी प्रहसन्, तस्य हासे सति, सा पृथिवी तस्य उदरमध्ये जगद्धारिणं भगवानं दृष्टवती। तत्र सा चन्द्रं, सूर्यं, ग्रहान्, सप्त लोकान्, स्वस्वकर्मसु स्थितान्, तत्रैव संस्थितान् अपश्यत्; एतत् सर्वं दृष्ट्वा सा पृथिवी समग्राङ्ग्या कम्पिता। तदा महात्मना तेन मुखं प्रसार्य, सा पृथिवी सर्वशुद्धाङ्गी तं दृष्टवती; चतुर्भुजस्वरूपेण सागरशायिनं तं अपश्यत्। शेषतल्पे शयानं जनार्दनं, तस्य नाभिकमले चतुर्मुखं ब्रह्माणं विलोक्य, सा देवी कृताञ्जलिः सृष्टिकर्तारं स्तोतुं प्रचक्रमे। सा ववन्दे—"नमस्ते कमललोचनाय, पीताम्बरधारिणे, सुरारिविनाशाय, परात्मने। शेषशय्याशयानस्य वक्षसि शोभमानाय ते नमः, सर्वदेवाधिपतये नमः, मोक्षदाय नमः। धनुर्बाणखड्गचक्रधारिणे, जन्ममृत्युविवर्जिताय, महापद्मसमुत्पन्नाय ते नमः। तव बिम्बाधराय, कोमलकराय, त्वां शरणमहं गता, तुष्टा अस्मि, स्त्रीसर्पाद्युपद्रवात् मां रक्ष।" "जनार्दन, तव वराहरूपं नीलोत्पलसंकाशं दृष्ट्वा पुनः भीता अस्मि, तव देहना जगत् आवृतम्; अतः भगवन्, कृपां कुरु, महाभयात् मां उद्धर। केशवः पादौ, नारायणः जङ्घे, माधवः कटिं, गोविन्दः गुप्तदेशं रक्षतु। विष्णुः नाभिं, मधुसूदनः उदरं, त्रिविक्रमः ऊरू, वामनः हृदयं रक्षतु। श्रीधरः कण्ठं, हृषीकेशः मुखं, पद्मनाभः नेत्रे, दामोदरः शिरः पातु।" एवं हरिपरित्राणं कृत्वा, सा पृथिवी "नमस्ते भगवन् विष्णो" इति उक्त्वा तूष्णीं बभूव। सूतः उवाच—ततः हरिः पृथिव्याः भक्त्या तुष्टः, स्वां मायां दर्शयन्, तत्रैव वराहरूपे स्थितः। स उवाच—"किम् इच्छसि शोभनस्तने? एष प्रश्नः दुर्लभः, सर्वशास्त्रसारं पुराणविषयं तुभ्यं कथयामि। सर्वेषां पुराणानां मध्ये अयं श्लोकः सार्वत्रिकः इति निश्चित्य, पृथिवि, सम्यक् शृणु।" श्रीवराहः उवाच—"सृष्टिः, प्रलयः, वंशाः, मन्वन्तराणि, वंशानुचरितानि—एते पञ्च लक्षणानि पुराणस्य। प्रथमं सर्गं ते कथयिष्यामि, यस्मात् देवमानुषकृत्याणि ज्ञायन्ते, चतुर्विधं च शाश्वतं परमात्मानं विवेच्यते।" "प्रथमं अहं व्योम आसीत्; ततः मम सूक्ष्मं तत्त्वमुत्पन्नम्—चित्तं एकरूपेण जातम्; तत् चित्तं त्रिधा—सत्त्व, रजस्, तमः—विभज्य, तत्तद्रूपाणि तत्त्वानां साकारमभवत्। तत्र त्रितये, अहमस्मि 'महत्' इति तमोमयं, यत् सर्वज्ञैः प्रधानं कथ्यते; तस्मात् क्षेत्रज्ञः उत्पन्नः, तस्मात् बुद्धिः जाता।" "तस्मात् श्रोत्रादिकरणानि, ततो इन्द्रियसमूहः लोके स्थितः; तैः तत्त्वैः अहं स्वयमेव देहमाकार्षम्। शून्यं, शब्दः, आकाशः; तस्मात् वायुः, ततः तेजः, ततः आपः, ततः त्वं, जीवधारिणि, मया सृष्टा।" "पृथिव्याम् अपि, जलवत्, फेनः, पिण्डः, अण्डं अभवत्; तद् यदा सुसंस्थितम्, तदा तस्मिन् अहं आपरूपेण आदौ प्रादुरभवम्।" "आपः सृष्ट्वा, तत्रैव स्थितः; तस्मात् मम नाम 'नारायणः', यतः आप्सु वसामि; प्रतिसर्गे तत्रैव पुनः आगच्छामि, च मम नाभेः, यथा पूर्वम्, एकः सुषुप्तौ जायते।" "तदा, मम नाभिकमलात्, चतुर्मुखः ब्रह्मा उत्पन्नः; तम् उपदिदेशम्—'सृज प्रजाः, विप्र!' इति।" "एवं उक्त्वा अहं अन्तर्धानम् अगच्छम्; स ब्रह्मा चिन्तयन् स्थितः, परं जगद्धाता किंचिदपि न प्राप। तदा तस्य, अव्यक्तसम्भूतस्य ब्रह्मणः, महाक्रोधः उत्पन्नः; तस्मात् कोपात्, तस्य अङ्के एकः बालः जातः।" "स बालः रुदन्, ब्रह्मणा निगृहीतः, नाम याचमानः, ब्रह्मणा 'रुद्रः' इति नाम दत्तम्। तं अपि 'सृज जगत्, शिव' इति उक्त्वा, स न अशकत्, आपः प्रविष्टवान्, तपस्यायुक्तः।" "स ब्रह्मा, तदा, दाहिने अङ्गुष्ठात् प्रजापतिं, वामाङ्गुष्ठात् तस्य पत्नीं ससर्ज। तयोः, स प्रजापतिः मनुं स्वायम्भुवं उत्पादयामास; एवं प्राचीनकाले ब्रह्मणा प्रजासृष्टिः कृता।" पृथिव्युवाच—"भगवन्, आदिसृष्टिं विस्तारतः कथय, ब्रह्मा नारायणः च कथं कल्पादौ अभवत्?" भगवान् उवाच—"सर्वाणि भूतानि नारायणरूपेण सृष्टानि; एतत् सर्वं यथावत् कथयामि।" "पूर्वकल्पे, रात्रौ सुषुप्तात् उत्थाय, सत्त्वगुणसमन्वितः ब्रह्मा शून्यं जगत् अपश्यत्। नारायणः परमः, अचिन्त्यः, सर्वातिगः; स एव ब्रह्मरूपधारी, अनादिः, सर्वस्य कारणम्।