ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਭਗਵਨ੍ ਗੌਰਮੁਖਃ ਕੋऽਸੌ ਅਨ੍ਯਜਨ੍ਮਨਿ ਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਕਥਂ ਚ ਸ੍ਮृਤਵਾਨ੍ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਕਿਂ ਚਕਾਰ ਚ ਸਤ੍ਤਮਃ ।। ੧੫.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਗੌਰਮੁਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਯਾਦ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਭृਗੁਰਾਸੀਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਨ੍ਮਨਿ । ਤਦਨ੍ਵਯਾਤ੍ਮਜਸ੍ਤ੍ਵੇष ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ।। ੧੫.

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਪ ਹੀ ਸੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਬੋਧਿਤਾ ਯੂਯਂ ਸੁਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਥੇਤਿ ਯਤ੍ । ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੇਨ ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯੇਨ ਬੋਧਿਤਃ ।। ੧੫.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋਗੇ ਤੇ ਚੰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਵੋਗੇ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸਸ੍ਮਾਰ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਨਿ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਚੈਵ ਤੁ ਯਤ੍ਕृਤਮ੍ । ਤਚ੍ਛृਣੁष੍ਵ ਵਰਾਰੋਹੇ ਕਥਯਾਮਿ ਸਮਾਸਤਃ ।। ੧੫.

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ ਲਏ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਏਵਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਵਿਧਾਨੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਬ੍ਦਂ ਤਤਃ ਪਿਤॄਨ੍ । ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧਰੇਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸ ਮੁਨਿਸ੍ਤੂਪਚਕ੍ਰਮੇ ।। ੧੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਪ੍ਰਭਾਸਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਕਂ ਦੇਵਂ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਗੌਰਮੁਖਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੧੫.

ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉਥੇ ਗੌਰਮੁਖਾ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

ਗੌਰਮੁਖ ਉਵਾਚ । ਸ੍ਤੋष੍ਯੇ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਰਿਪੁਦਰ੍ਪਹਂ ਸ਼ਿਵਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ । ਆਦਿਤ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਿਯੁਗਸ੍ਥਮਾਦ੍ਯਂ ਪੁਰਾਤਨਂ ਦੈਤ੍ਯਹਰਂ ਸਦਾ ਹਰਿਮ੍ ।। ੧੫.

ਗੌਰਮੁਖਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਮਹਿੰਦਰ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਵ, ਨਾਰਾਇਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂਗਾ।

ਚਕਾਰ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਂ ਵਪੁਰਾਤ੍ਮਨੋ ਯਃ ਪੁਰਾਕृਤਂ ਵੇਦਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ । ਮਹਾਮਹੀਧृਗ੍ਵਪੁਰਗ੍ਰਪੁਚ੍ਛ - ਛਟਾਹਵਾਰ੍ਚ੍ਚਿਃ ਸੁਰਸ਼ਤ੍ਰੁਹਾਦ੍ਯਃ ।। ੧੫.

ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਸਮੇਂ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਉਠਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਸਕ ਹੈ—

ਤਥਾਬ੍ਧਿਮਨ੍ਥਾਨਕृਤੇ ਗਿਰੀਨ੍ਦ੍ਰਂ ਦਧਾਰ ਯਃ ਕੌਰ੍ਮ੍ਮਵਪੁਃ ਪੁਰਾਣਮ੍ । ਹਿਤੇਚ੍ਛਯਾ ਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਪੁਰਾਣਃ ਪ੍ਰਪਾਤੁ ਮਾਂ ਦੈਤ੍ਯਹਰਃ ਸੁਰੇਸ਼ਃ ।। ੧੫.

ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਕਛੂਆ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਚੁਕਿਆ; ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਪੁਰਖ, ਚੰਗੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ—ਉਹ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਮਹਾਵਰਾਹਃ ਸਤਤਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ ਤਲਾਤ੍ਤਲਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ ਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਯਜ੍ਞਾਙ੍ਗਸਂਜ੍ਞਃ ਸੁਰਸਿਦ੍ਧਵਨ੍ਦ੍ਯਃ ਸ ਪਾਤੁ ਮਾਂ ਦੈਤ੍ਯਹਰਃ ਪੁਰਾਣਃ ।। ੧੫.

ਉਹ ਵੱਡਾ ਵਰਾਹ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਤਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ—ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਨृਸਿਂਹਰੂਪੀ ਚ ਭਵਤ੍ਯਜਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਯੋਗਿਵਰੋਗ੍ਰਭੀਮਃ । ਕਰਾਲਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਕਨਕਾਗ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਰਤ੍ਨਾਸ਼ਯੋऽਸ੍ਮਾਨਸੁਰਾਨ੍ਤਕੋऽਵ੍ਯਾਤ੍ ।। ੧੫.

ਉਹ ਜੋ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਅਟੱਲ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ—ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਬਲੇਰ੍ਮਖਧ੍ਵਂਸਕृਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਂ ਗੂਢਤਾਂ ਯੋਗਵਪੁਃਸ੍ਵਰੂਪਃ । ਸ ਦਣ੍ਡਕਾष੍ਠਾऽਜਿਨਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਚ ਪਦਾ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਨ੍ ਯਃ ਸ ਪਾਤੁ ।। ੧੫.

ਉਹ ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਲੀ ਦੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ ਯੋਗ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਲਾਠੀ, ਡੰਡਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚੰਬਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਤ੍ਰਿਃਸਪ੍ਤਕृਤ੍ਵੋ ਜਗਤੀਂ ਜਿਗਾਯ ਜਿਤ੍ਵਾ ਦਦੌ ਕਸ਼੍ਯਪਾਯ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਃ । ਸ ਜਾਮਦਗ੍ਨ੍ਯੋऽਭਿਜਨਸ੍ਯ ਗੋਪ੍ਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋऽਸੁਰਹਾ ਪ੍ਰਪਾਤੁ ।। ੧੫.

ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕੀ ਵਾਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਤੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ—ਉਹ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਚਤੁਃਪ੍ਰਕਾਰਂ ਚ ਵਪੁਰ੍ਯ ਆਦ੍ਯਂ ਹੈਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਪ੍ਰਤਿਮਾਨਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ । ਰਾਮਾਦਿਰੂਪੈਰ੍ਬਹੁਰੂਪਭੇਦ- ਸ਼੍ਚਕਾਰ ਸੋऽਸ੍ਮਾਨਸੁਰਾਨ੍ਤਕੋऽਵ੍ਯਾਤ੍ ।। ੧੫.

ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਮੂਰਤ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰੇ—ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ—ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਚਾਣੂਰਕਂਸਾਸੁਰਦਰ੍ਪਭੀਤੇ- ਰ੍ਭੀਤਾਮਰਾਣਾਮਭਯਾਯ ਦੇਵਃ । ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਵਾਸੁਦੇਵੋ ਬਭੂਵ ਕਲ੍ਪੇ ਭਵਤ੍ਯਦ੍ਭੁਤਰੂਪਕਾਰੀ । ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਕਲ੍ਕਿਨਾਮ੍ਨਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਰ੍ਣਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਮਨੇਕਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ।। ੧੫.

ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਚਾਣੂਰ, ਕੰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ; ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਲਕੀ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਸਨਾਤਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯਃ ਪੁਰਾਣੋ ਨ ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਸੁਰਸਿਦ੍ਧਦੈਤ੍ਯਾਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਗਤਿਂ ਵਿਹਾਯ ਅਥੋਪ੍ਯਨੇਕਾਨਿ ਸਮਰ੍ਚ੍ਵਯਨ੍ਤਿ । ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾਣਿ ਚਰਾਣਿ ਸੋऽਵ੍ਯਾਤ੍ ।। ੧੫.

ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪੁਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਸਿੱਧ, ਨਾ ਦੈਤੀਆਂ ਵੇਖਦੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਮੱਛੀ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੇ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਾਯ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਭੂਯੋऽਪਿ ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੇ । ਨਮਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਥ ਪृष੍ਠਤਸ੍ਤੇ ਨਯਸ੍ਵ ਮਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਪਦਂ ਨਮਸ੍ਤੇ ।। ੧੫.

ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ! ਫਿਰ-ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਤੈਨੂੰ! ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਲੈ ਜਾ—ਨਮਸਕਾਰ!

ਏਵਂ ਨਮਸ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਰ੍षੇਰ੍ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਂ ਗਤੋ ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚਕ੍ਰਗਦਾਧਰਃ ।। ੧੫.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਸ੍ਤਰਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਦੇਹਤਃ । ਉਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਸੋऽਪਿ ਤਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇ । ਲਯਂ ਜਗਾਮ ਦੇਵਾਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵਪੁਨਰ੍ਭਵਸਂਜ੍ਞਿਤੇ ।। ੧੫.

ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਤਮਾਵਾਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਤਦਾ ਦੁਰ੍ਵਾਸਸਾ ਸ਼ਪ੍ਤੋ ਦੇਵਰਾਜਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਃ । ਵਸਿष੍ਯਸਿ ਤ੍ਵਂ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯੇषੁ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਸੁਤੇਨ ਤੁ ।। ੧੬.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਤੂੰ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇਗਾ।

ਉਤ੍ਸਾਦਿਤੋ ਦਿਵੋ ਮੂਢੇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭੂਧਰ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਮੁਪਾਗਮ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦੇਵਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੧੬.

ਜਦੋਂ ਭੂਧਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੂਰਖਾ,' ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ।

ਕਿਂ ਚਕਾਰ ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਦੁਰ੍ਜਯੇ ਚ ਨਿਪਾਤਿਤੇ । ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਾ ਭਗਵਤਾ ਤੇਨ ਯੋਗਵਿਦੁਤ੍ਤਮੌ ।। ੧੬.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜਿੱਤਿਆ ਵੀਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋਗੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀ ਹੋਇਆ?

ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸੁਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਚ ਤੌ ਚ ਕਿਂ ਚਕ੍ਰਤੁਸ੍ਤਦਾ । ਏਤਨ੍ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਦੇਵ ਕਥਯਸ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ ।। ੧੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸੁ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਚਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸ।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਦੂਰ੍ਜਯੇਨ ਜਿਤੋ ਧਾਤ੍ਰਿ ਦੇਵਰਾਜਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਃ । ਭਾਰਤੇ ਹਿ ਤਦਾ ਵਰ੍षੇ ਵਾਰਾਣਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਤਃ । ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵੈਃ ਸਹ ਯਕ੍ਸ਼ਮਹੋਰਗੈਃ ।। ੧੬.

ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰਜਯ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸੁਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਚ ਤਦਾ ਯੋਗਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ਼ੋਭਨੇ । ਦੀਰ੍ਘਤਾਪਜ੍ਵਰਂ ਵਾਯੁਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤੌ ੧੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸੁ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਚਾ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਜੋਗ ਅਪਣਾਕੇ, ਲੰਮਾ ਤਪ ਤੇ ਵਾਯੂ ਤੇ ਕਰਮ ਜੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਸਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।

ਤਂ ਦੁਰ੍ਜਯਂ ਮृਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਂ ਤਦਾ । ਆਨੀਯ ਚਤੁਰਙ੍ਗਂ ਤੁ ਦੇਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਜਗ੍ਮਤੁਃ ।। ੧੬.

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੂਰਜਯ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੌਕਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਆਗਤ੍ਯ ਤੌ ਤਦਾ ਦੈਤ੍ਯੌ ਮਹਤ੍ਸੈਨ੍ਯੇਨ ਪਰ੍ਵਤਮ੍ । ਹਿਮਵਨ੍ਤਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਤੁ ਬਭੂਵਤੁਃ ।। ੧੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੈਤ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ, ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਏ।

ਦੇਵਾ ਅਪਿ ਮਹਤ੍ਸੈਨ੍ਯਂ ਸਂਹਤ੍ਯ ਕृਤਦਂਸ਼ਿਤਾਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਞ੍ਚਕ੍ਰੁਰਵ੍ਯਗ੍ਰਾ ਐਨ੍ਦ੍ਰਂ ਪਦਮਭੀਪ੍ਸਵਃ ।। ੧੬.

ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾਨਾਂ ਗੁਰੁਰਾਙ੍ਗਿਰਸੋ ਮੁਨਿਃ । ਗੋਮੇਧੇਨ ਯਜਘ੍ਵਂ ਵੈ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਤਦਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੧੬.

ਉਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਆੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਕਰਮਵਾਹੀ ਕਰੋ।'