ਤਸ੍ਯੈਵ ਪੂਰ੍ਵਦਿਗ੍ਭਾਗੇ ਹਂਸਤੀਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੰਸ ਤੀਰਥ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਿਵਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਤੁ ਭਕ੍ਤੈਃ ਪੂਜਾਮਹੋਤ੍ਸਵੇ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸ਼ਿਵ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ,
ਤਤ੍ਰ ਕਾਕਾਃ ਸਮੁਤ੍ਪੇਤੁਰਨ੍ਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ
ਉਥੇ ਭੁੱਖੇ ਕਾਂ ਉਹਨਾਂ ਭੋਜਨ ਵੱਲ ਉੱਡ ਕੇ ਆ ਗਏ।
ਤਾਵੁਭੌ ਯੁਧ੍ਯਮਾਨੌ ਤੁ ਕੁਣ੍ਡੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਪੇਤਤੁਃ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।
ਤਤ੍ਰ ਹਂਸੌ ਤਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਗਤੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਰ੍ਚਸੌ
ਉਥੇ ਉਹ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਦੋ ਹੰਸ ਬਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ।
ਹਂਸਤੀਰ੍ਥਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਚੁਸ੍ਤਤਃਪ੍ਰਭृਤਿ ਸਤ੍ਤਮੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਭਲੇ, ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 'ਹੰਸ ਤੀਰਥ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਕ੍ਸ਼ਕृਤਂ ਤਤ੍ਤੁ ਯਕ੍ਸ਼ਤੀਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ 'ਯਕਸ਼ ਤੀਰਥ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਤਤ੍ਰਾऽਥ ਮੁਂਚਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਞ੍ਛਿਵਭਕ੍ਤਿਪਰਾਯਣਃ ੧੪੪.
ਉਥੇ, ਫਿਰ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਤਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਮਹਾਯੋਗਿਪ੍ਰਭਾਵਤਃ
ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵੱਡੇ ਜੋਗੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰੇ
ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗੁਪਤ ਤੀਰਥ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਗੁਹ੍ਯਾਨਾਂ ਪਰਮਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ
ਸਭ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
ਅਥ ਸਾਲਗ੍ਰਾਮਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍ ਭਗਵਨ੍ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਸਾਲਂਕਾਯਨਕੋ ਮੁਨਿਃ
ਹੁਣ ਸਾਲਗ੍ਰਾਮ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਨਾਮਕ ਮੁਨੀ—
ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ ਤਪ੍ਯਮਾਨੋ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵੈ ਸਾਲਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾ੍ਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਨੇ ਵਧੀਆ ਸਾਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ।
ਅਭਿਨ੍ਨਮਤੁਲਚ੍ਛਾਯਂ ਵਿਸ਼ਾਲਂ ਪੁष੍ਪਿਤਂ ਤਥਾ
ਉਹ ਰੁੱਖ ਅਟੁੱਟ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੋਹਣਾ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ऋषਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਾਲਂਕਾਯਨਕੋऽਦ੍ਭੁਤਮ੍
ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਮੁਨੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਸਾਲਂ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੱਡਾ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।
ਸਾਲਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮੁਖੋ ਮੁਨਿਃ
ਉਸ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮੁਨੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਤਸ੍ਯ ਸਾਲਸ੍ਯ ਸੁਨ੍ਦਰਿ
ਫਿਰ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਉਸ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ—
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਂ ਤਤ੍ਰ ਸ ਮੁਨਿਸ੍ਤ ਪਸ੍ਵੀ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਃ
ਉਥੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਮਤ੍ਤੇਜਸਾ ਤਾਡਿਤਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਨੈਰੁਨ੍ਮੀਲ੍ਯ ਲੋਚਨੇ
ਮੇਰੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਗਤਸ੍ਤਾਵਦਹਂ ਧਰੇ ੧੪੫.
ਮੈਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ।
ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਪ੍ਰਮੁਖੇ ਚੈਵ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਨੇਵਂ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਮ੍
ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਿਆ।
ਸ੍ਤੋਤ੍ਰੈਃ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿ ਗਤੋऽਹਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍
ਜਦ ਮੈਂ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲਿਆ।
ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋਕ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸਂਸ੍ਤੁਤਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਗਤਃ
ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਿਆ।
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਾਮਵੇਦੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁष੍ਟਾਵ ਮਾਂ ਮੁਨਿਃ
ਉਥੇ ਵੀ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਲਾਹਾ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਤਮਵੋਚਮृषਿਂ ਤਦਾ
ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਤਪਸਾਨੇਨ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਾ ਚੈਵਾਨਯਾ ਤਵ
ਤੇਰੀ ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਲਾਹਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਮਯਾ ਸਾਲਂਕਾਯਨਕੋ ਮੁਨਿਃ
ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ।
ਤਤੋ ਮਾਂ ਭਾषਤੇ ਦੇਵਿ ਸ ऋषਿਃ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਃ
ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ।
ਪਰ੍ਯਟਾਮਿ ਮਹੀਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਸਸ਼ੈਲਵਨਕਾਨਨਾਮ੍
ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ।