ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਪੋ ਨਾਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਆਪੋ ਵੈ ਨਰਸੂਨਵਃ । ਅਯਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

'ਨਾਰਾ' ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸृष੍ਟਿਂ ਚਿਨ੍ਤਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਜਾਣੇ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੨.

ਹਨੇਰਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ, ਤਾਮਿਸ਼ਰ ਤੇ ਅੰਧਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋऽਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਗਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੨.

ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸਿਰਜਣਾ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨਾ ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪਰਗਟ ਸੀ, ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਨਰਨ੍ਯਦਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਵੈ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਸਿਰਜਣਾ ਉਪਜੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਂ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ।। ੨.

ਇਹ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰ-ਮੁਖ ਨੇ ਇਸ ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਧਰ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਤਨਃ । ਤਤੋਰ੍ਧ੍ਵਚਾਰਿਣੋ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵਗਰ੍ਭਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ ।। ੨.

ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਜੋ ਸਤਗੁਣੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਪਜੇ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਜਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਸृष੍ਟ੍ਵਾऽਨ੍ਯਸਰ੍ਗਂ ਤੁ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਂਭਵਾਨ੍ ।। ੨.

ਫਿਰ, ਹੋਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਸੋਚਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ।

ਤਤਃ ਸ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਿ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾ ਮਤਾਃ ।। ੨.

ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਫਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਰਜੋਧਿਕਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤੁ ਦੁਖਃ ਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ ।। ੨.

ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹਨ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ षਡੇਤੇ ਸੁਭਗੇ ਤਵ । ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ ।। ੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਭਾਗੇ, ਇਹ ਛੇ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ।

ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਂਭੂਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ ।। ੨.

ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਜੀ।

ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤੈਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨.

ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨਵਃ । ਅष੍ਟਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਸਃ ।। ੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਤਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਗੁਣੀ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ ਦੋਹਾਂ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ; ਨੌਵੀਂ, ਜੋ ਕੌਮਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤਿਕ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਵ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਗਤੋ ਮੂਲਹੇਤਵਃ । ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ।। ੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤਿਕ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਨਵਧਾ ਸृष੍ਟਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਸਾ ਵਵृਧੇ ਦੇਵ ਏਤਨ੍ਮੇ ਕਥਯਾਚ੍ਯੁਤ ।। ੨.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨੌਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਅਚੁਤ।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਥਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟਾ ਰੁਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਪੋਧਨਾਃ। ਸਨਕਾਦਯਸ੍ਤਤਃ ਸृष੍ਟਾ ਮਰੀਚ੍ਯਾਦਯ ਏਵ ਚ ।। ੨.

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦਰ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਤਪ ਦੇ ਧਨੀ ਹਨ, ਉਪਜਾਏ; ਫਿਰ ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਉਪਜਾਏ।

ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਅਙ੍ਗਿਰਾਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਃ । ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਭृਗੁਰੇਵ ਚ । ਨਾਰਦੋ ਦਸ਼ਮਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੨.

ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਪੁਲਸਤ, ਪ੍ਰਚੇਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਸਵੇਂ ਨਾਰਦ ਤੇ ਮਹਾਤਪੀ ਵਸੀਸ਼ਠ।

ਸਨਕਾਦਯੋ ਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇ ਤੇਨ ਧਰ੍ਮੇ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇ ਮਰੀਚ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵੈਕਂ ਨਾਰਦਂ ਮੁਨਿਮ੍ ।। ੨.

ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲਾਇਆ; ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਨੂੰ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲਾਇਆ।

ਯੋऽਸੌ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਸਂਭਵਃ । ਤਸ੍ਯਾਦੌ ਤਤ੍ਰ ਵਂਸ਼ੇਨ ਜਗਦੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੨.

ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।

ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਦਾਨਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਰਗਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਨ੍ਯਾਸੁ ਜਾਤਾਃ ਪਰਮਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ ।। ੨.

ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਤੇ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖ ਦੇ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਤੇ ਨੇਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਯੋऽਸੌ ਰੁਦ੍ਰੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਕ੍ਰੋਧਸਮੁਦ੍ਭਵਃ । ਭ੍ਰੁਕੁਟੀਕੁਟਿਲਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਲਲਾਟਾਤ੍ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ।। ੨.

ਜੋ ਰੁਦਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਟੇੜੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮੱਥੇ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮਿਆ।

ਅਰ੍ਦ੍ਧਨਾਰੀਨਰਵਪੁਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡੋऽਤਿਭਯਂਕਰਃ । ਵਿਭਜਾਤ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾऽਨ੍ਤਰ੍ਦਧੇ ਪੁਨਃ ।। ੨.

ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਮਰਦ ਤੇ ਅੱਧਾ ਔਰਤ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵੰਡਣ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਥੋਕ੍ਤੋऽਸੌ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਂ ਪੁਰੁषਤ੍ਵਂ ਚਕਾਰ ਸਃ । ਬਿਭੇਦ ਪੁਰੁषਤ੍ਵਂ ਚ ਦਸ਼ਧਾ ਚੈਕਧਾ ਚ ਸਃ । ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼ ਖ੍ਯਾਤਾ ਰੁਦ੍ਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਲਿਆ—ਇੱਕ ਔਰਤ ਤੇ ਇੱਕ ਮਰਦ। ਫਿਰ ਮਰਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੱਸ ਵਾਰ ਵੰਡਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਕੱਲਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ।

ਅਯਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰਸਰ੍ਗੋ ਮਯਾऽਨਘੇ । ਇਦਾਨੀਂ ਯੁਗਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਕਥਯਾਮਿ ਸਮਾਸਤਃ ।। ੨.

ਮੈਂ ਰੁਦਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ । ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨੋ ਭੂਰਿਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਾਸ਼੍ਚ ਯਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਧਰ੍ਮਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਤਚ੍ਛृਣੁ ।। ੨.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਤੇ ਕਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ।

ਆਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਕਲ੍ਪੇ ਤੁ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਃ ਪੁਰਾ । ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਦ੍ਵਯਂ ਜਜ੍ਞੇ ਅਤਿਮਾਨੁषਚੇष੍ਟਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦਨਾਮਾਨਂ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਮ੍ ।। ੨.

ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋ ਰਾਜਾ ਮਹਾਯਜ੍ਵਾ ਤਪੋਬਲਃ । ਸ ਚੇष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਪੁਲੈਰ੍ਭੂਰਿਦਕ੍ਸ਼ਿਣੈਃ ।। ੨.

ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੱਡਾ ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਤਪ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਡੇ ਯਗ ਕਰਕੇ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।