ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਾਵਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਰੋषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ। ਸਂਭੂਯ ਤੇਨ ਬਾਲਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਕੇ ਰੋषਾਤ੍ਮਸਂਭਵਃ ।। ੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਯੋ ਰੁਦਨ੍ ਵਾਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ । ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਨਾਮ ਮੇ ਦੇਹਿ ਤਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰੇਤਿ ਸੋ ਦਦੌ ।। ੨.

ਉਹ ਬੱਚਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇ।' ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੁਦ੍ਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਸੋऽਪਿ ਤੇਨ ਸृਜਸ੍ਵੇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਲੋਕਮਿਮਂ ਸ਼ੁਭੇ । ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸੋऽਥ ਸਲਿਲੇ ਮਮਜ੍ਜ ਤਪਸੇ ਧृਤਃ ।। ੨.

ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, 'ਇਹ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।' ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਲਿਲਮਗ੍ਨੇ ਤੁ ਪੁਨਰਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਭੂਤੇषੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਤੋ ਵਰਮ੍ । ਵਾਮੇ ਚੈਵ ਤਥਾऽਙ੍ਗੁष੍ਠੇ ਤਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀਮਥਾਸृਜਤ੍ ।। ੨.

ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਸ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਨਯਾਮਾਸ ਮਨੁਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਭਾਵਿਤਾ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਰਾ ।। ੨.

ਉਸ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਆਦਿਸਰ੍ਗਂ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯੋऽਯਂ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਚਾਭਵਦ੍ ਯਥਾ ।। ੨.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਹੋਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਸਰ੍ਜ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਯਥਾ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਕਥ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾ ਦੇਵਿ ਤਦਸ਼ੇषਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਾਯਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਰਤੀਏ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਗਤਕਲ੍ਪਾਵਸਾਨੇ ਤੁ ਨਿਸ਼ਿ ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ੁਭੇ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਲੋਕਮਵੈਕ੍ਸ਼ਤ ।। ੨.

ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।

ਨਾਰਾਯਣਃ ਪਰੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰਾਣਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਜਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੀ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਸਰ੍ਵਸਂਭਵਃ ।। ੨.

ਨਾਰਾਯਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਕਲਪਨਯੋਗ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪੁਰਖਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਦਂ ਚੋਦਾਹਰਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣਂ ਦੇਵਂ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯਮ੍ ।। ੨.

ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਯਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਪੋ ਨਾਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਆਪੋ ਵੈ ਨਰਸੂਨਵਃ । ਅਯਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

'ਨਾਰਾ' ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸृष੍ਟਿਂ ਚਿਨ੍ਤਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਜਾਣੇ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੨.

ਹਨੇਰਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ, ਤਾਮਿਸ਼ਰ ਤੇ ਅੰਧਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋऽਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਗਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੨.

ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸਿਰਜਣਾ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨਾ ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪਰਗਟ ਸੀ, ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਨਰਨ੍ਯਦਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਵੈ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਸਿਰਜਣਾ ਉਪਜੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਂ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ।। ੨.

ਇਹ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰ-ਮੁਖ ਨੇ ਇਸ ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਧਰ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਤਨਃ । ਤਤੋਰ੍ਧ੍ਵਚਾਰਿਣੋ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵਗਰ੍ਭਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ ।। ੨.

ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਜੋ ਸਤਗੁਣੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਪਜੇ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਜਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਸृष੍ਟ੍ਵਾऽਨ੍ਯਸਰ੍ਗਂ ਤੁ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਂਭਵਾਨ੍ ।। ੨.

ਫਿਰ, ਹੋਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਸੋਚਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ।

ਤਤਃ ਸ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਿ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾ ਮਤਾਃ ।। ੨.

ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਫਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਰਜੋਧਿਕਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤੁ ਦੁਖਃ ਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ ।। ੨.

ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹਨ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ षਡੇਤੇ ਸੁਭਗੇ ਤਵ । ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ ।। ੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਭਾਗੇ, ਇਹ ਛੇ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ।

ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਂਭੂਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ ।। ੨.

ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਜੀ।

ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤੈਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨.

ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨਵਃ । ਅष੍ਟਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਸਃ ।। ੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਤਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਗੁਣੀ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ ਦੋਹਾਂ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ; ਨੌਵੀਂ, ਜੋ ਕੌਮਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤਿਕ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਵ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਗਤੋ ਮੂਲਹੇਤਵਃ । ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ।। ੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤਿਕ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਨਵਧਾ ਸृष੍ਟਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਸਾ ਵਵृਧੇ ਦੇਵ ਏਤਨ੍ਮੇ ਕਥਯਾਚ੍ਯੁਤ ।। ੨.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨੌਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਅਚੁਤ।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਥਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟਾ ਰੁਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਪੋਧਨਾਃ। ਸਨਕਾਦਯਸ੍ਤਤਃ ਸृष੍ਟਾ ਮਰੀਚ੍ਯਾਦਯ ਏਵ ਚ ।। ੨.

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦਰ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਤਪ ਦੇ ਧਨੀ ਹਨ, ਉਪਜਾਏ; ਫਿਰ ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਉਪਜਾਏ।

ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਅਙ੍ਗਿਰਾਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਃ । ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਭृਗੁਰੇਵ ਚ । ਨਾਰਦੋ ਦਸ਼ਮਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੨.

ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਪੁਲਸਤ, ਪ੍ਰਚੇਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਸਵੇਂ ਨਾਰਦ ਤੇ ਮਹਾਤਪੀ ਵਸੀਸ਼ਠ।