ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨.

ਵਾਰਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਪੁਰਾਣੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।

ਆਦਿਸਰ੍ਗਮਹਂ ਤਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਮਿ ਵਰਾਨਨੇ । ਯਸ੍ਮਾਦਾਰਭ੍ਯ ਦੇਵਾਨਾਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਚਰਿਤਮੇਵ ਚ । ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਚਤੁਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੨.

ਹੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਾਵਹਂ ਵ੍ਯੋਮ ਮਹਤ੍ ਤਤੋऽਣੁਂ- ਰੇਕੈਵ ਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਬਭੂਵ ਬੁਦ੍ਧਿਃ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਤੁ ਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਃ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪੈਰੁਪੇਤਾ ।। ੨.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਗਈ—ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਰਿਕੇऽਹਂ ਤਮਸੋ ਮਹਾਨ੍ ਸ ਸਦੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਵਿਦਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਃ । ਉਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੂਰ੍ਜਿਤੋऽਭੂਦ੍ ਬਭੂਵ ਵੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਬਭੂਵ ।। ੨.

ਉਸ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਹੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਤੇਭ੍ਯੋ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਹੇਤਵਸ੍ ਤਤੋऽਕ੍ਸ਼ਮਾਲਾ ਜਗਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਭੂਤੈਰ੍ਗਤੈਰੇਵ ਚ ਪਿਣ੍ਡਮੂਰ੍ਤਿ- ਰ੍ਮਯਾ ਭਦ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਾ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ।। ੨.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਆਦਿਕ ਕਾਰਣ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣੀ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵਾਸੀਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਖਂ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤ ਏਵਾਨੁ ਤੇਜਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਤਤ ਏਵਾਨੁ ਦੇਵਿ ਮਯਾ ਸृष੍ਟਾ ਭਵਤੀ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀ ।। ੨.

ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਨ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਬਣੀ, ਫਿਰ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗੇ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਜਲਵਤ੍ ਤਤੋऽਪਿ ਸਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਕਲਲਂ ਤ੍ਵਣ੍ਡਮੇਵ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਗਤੇऽਹਮਾਸੀ- ਦਾਪੋਮਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮਾਦੌ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਫੇਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਗੁੱਥਾ, ਫਿਰ ਅੰਡਾ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਡਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਫਟਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਾਰਾਸ੍ਤਾ ਅਥੋ ਤਤ੍ਰ ਚਾਹਂ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇ ਨਾਮ ਨਾਰਾਯਣੇਤਿ । ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਤਤ੍ਰ ਸਂਯਾਮਿ ਭੂਯਃ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਨਾਭਿਜਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾਦ੍ਯਃ ।। ੨.

ਜਦ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਾਰਾਯਣ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ 'ਚੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ, ਸੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂਭੂਤਸ੍ਯ ਮੇ ਦੇਵਿ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮੇ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਉਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਸ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृਜ ਮਹਾਮਤੇ ।। ੨.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਐਸਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੌਲ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੋਸ਼ਿਆਰ, ਤੂੰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰ।'

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿਰੋਭਾਵਂ ਗਤੋऽਹਂ ਸੋऽਪਿ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਆਸ੍ਤੇ ਯਾਵਜ੍ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰਿ ਨਾਧ੍ਯਗਚ੍ਛਤ ਕਿਂਚਨ ।। ੨.

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਤਾਵਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਰੋषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ। ਸਂਭੂਯ ਤੇਨ ਬਾਲਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਕੇ ਰੋषਾਤ੍ਮਸਂਭਵਃ ।। ੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਯੋ ਰੁਦਨ੍ ਵਾਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ । ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਨਾਮ ਮੇ ਦੇਹਿ ਤਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰੇਤਿ ਸੋ ਦਦੌ ।। ੨.

ਉਹ ਬੱਚਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇ।' ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੁਦ੍ਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਸੋऽਪਿ ਤੇਨ ਸृਜਸ੍ਵੇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਲੋਕਮਿਮਂ ਸ਼ੁਭੇ । ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸੋऽਥ ਸਲਿਲੇ ਮਮਜ੍ਜ ਤਪਸੇ ਧृਤਃ ।। ੨.

ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, 'ਇਹ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।' ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਲਿਲਮਗ੍ਨੇ ਤੁ ਪੁਨਰਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਭੂਤੇषੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਤੋ ਵਰਮ੍ । ਵਾਮੇ ਚੈਵ ਤਥਾऽਙ੍ਗੁष੍ਠੇ ਤਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀਮਥਾਸृਜਤ੍ ।। ੨.

ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਸ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਨਯਾਮਾਸ ਮਨੁਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਭਾਵਿਤਾ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਰਾ ।। ੨.

ਉਸ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਆਦਿਸਰ੍ਗਂ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯੋऽਯਂ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਚਾਭਵਦ੍ ਯਥਾ ।। ੨.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਹੋਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਸਰ੍ਜ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਯਥਾ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਕਥ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾ ਦੇਵਿ ਤਦਸ਼ੇषਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਾਯਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਰਤੀਏ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਗਤਕਲ੍ਪਾਵਸਾਨੇ ਤੁ ਨਿਸ਼ਿ ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ੁਭੇ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਲੋਕਮਵੈਕ੍ਸ਼ਤ ।। ੨.

ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।

ਨਾਰਾਯਣਃ ਪਰੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰਾਣਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਜਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੀ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਸਰ੍ਵਸਂਭਵਃ ।। ੨.

ਨਾਰਾਯਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਕਲਪਨਯੋਗ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪੁਰਖਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਦਂ ਚੋਦਾਹਰਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣਂ ਦੇਵਂ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯਮ੍ ।। ੨.

ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਯਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਆਪੋ ਨਾਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਆਪੋ ਵੈ ਨਰਸੂਨਵਃ । ਅਯਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

'ਨਾਰਾ' ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸृष੍ਟਿਂ ਚਿਨ੍ਤਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਜਾਣੇ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੨.

ਹਨੇਰਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ, ਤਾਮਿਸ਼ਰ ਤੇ ਅੰਧਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋऽਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਗਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੨.

ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸਿਰਜਣਾ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨਾ ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪਰਗਟ ਸੀ, ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਨਰਨ੍ਯਦਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਵੈ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨.

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਸਿਰਜਣਾ ਉਪਜੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਂ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ।। ੨.

ਇਹ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰ-ਮੁਖ ਨੇ ਇਸ ਤਰੜੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਧਰ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਤਨਃ । ਤਤੋਰ੍ਧ੍ਵਚਾਰਿਣੋ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵਗਰ੍ਭਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ ।। ੨.

ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਜੋ ਸਤਗੁਣੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਪਜੇ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਜਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਸृष੍ਟ੍ਵਾऽਨ੍ਯਸਰ੍ਗਂ ਤੁ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਂਭਵਾਨ੍ ।। ੨.

ਫਿਰ, ਹੋਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਸੋਚਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ।

ਤਤਃ ਸ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਿ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾ ਮਤਾਃ ।। ੨.

ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਫਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।