ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਇਯਂ ਭੂਪਦ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕਥਿਤਾ। ਇਦਾਨੀਂ ਭਾਰਤਂ ਨਵਭੇਦਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ। ਤਦ੍ਯਥਾ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕਸੇਰੁਃ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਗਭਸ੍ਤਿਃ ਨਾਗਦ੍ਵੀਪਃ ਸੌਮ੍ਯਃ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਃ ਵਾਰੁਣਃ ਭਾਤਰਂ ਚੇਤਿ। ਸਾਗਰਸਂਵृਤਮੇਕੈਕਂ ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ। ਤਦ੍ਯਥਾ। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਲਯਃ ਸਹ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਨृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਵਤਃ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਮਨ੍ਦਰਸ਼ਾਰਦਰ੍ਦੁਰਕੋਲਾਹਲਸੁਰਮੈਨਾਕਵੈਦ੍ਯੁਤਵਾਰਨ੍ਧਮਪਾਣ੍ਡੁਰਤੁਙ੍ਗਪ੍ਰਸ੍ਥਕृष੍ਣਗਿਰਿਜਯਨ੍ਤਰੈਵਤऋष੍ਯਮੂਕਗੋਮਨ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕੂਟਸ਼੍ਰੀਚਕੋਰਕੂਟਸ਼ੈਲਕृਤਸ੍ਥਲ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਰਾਃ। ਤੇषਾਮਾਰ੍ਯਾ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾ ਜਨਪਦਾ ਵਸਨ੍ਤਿ। ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਚੈਤਾਸੁ ਨਦੀषੁ ਪਾਨੀਯਮ੍। ਤਦ੍ਯਥਾ ਗਙ੍ਗਾ ਸਿਨ੍ਧੁ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਸਰਯੂ ਯਮੁਨਾ ਇਰਾਵਤੀ ਦੇਵਿਕਾ ਕੁਹੂ ਗੋਮਤੀ ਧੂਤਪਾਪਾ ਬਾਹੁਦਾ ਦृषਦ੍ਵਤੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਿਸ੍ਵਰਾ ਗਣ੍ਡਕੀ ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਮਤੀ ਲੋਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਹਿਮਵਤ੍ਪਾਦਨਿਰ੍ਗਤਾਃ

ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌ ਭਾਗ ਸੁਣੋ: ਇੰਦਰ, ਕਸੇਰੂ, ਤਾਮਰਵਰਨ, ਗਭਸਤੀ, ਨਾਗਟਾਪੂ, ਸੌਮਯ, ਗੰਧਰਵ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਭਾਤਰ। ਹਰ ਇਕ ਟਾਪੂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਹਨ: ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕ੍ਸ਼, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ। ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਮੰਦਰ, ਸ਼ਾਰਦਾ, ਦਰਦੁਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਸੁਰਮਾ, ਮੈਨਾਕ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਵਾਰੰਧਮ, ਪਾਂਡੁਰ, ਤੁੰਗਪ੍ਰਸਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ, ਜਯੰਤ, ਰੈਵਤ, ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ, ਗੋਮੰਤ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਸ਼੍ਰੀਚਕੋਰ, ਕੂਟ, ਸ਼ੈਲ, ਕ੍ਰਿਤਸਥਲ ਆਦਿ। ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹੋਰ ਵੀ ਛੋਟੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਰੀਅ ਤੇ ਮਲੇਛ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਸਰਯੂ, ਯਮੁਨਾ, ਇਰਾਵਤੀ, ਦੇਵਿਕਾ, ਕੁਹੂ, ਗੋਮਤੀ, ਧੂਤਪਾਪਾ, ਬਾਹੁਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਨਿਸ੍ਵਰਾ, ਗੰਡਕੀ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਮਤੀ, ਲੋਹਿਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੋਣਾ ਜ੍ਯੋਤੀਰਥਾ ਨਰ੍ਮਦਾ ਸੁਰਸਾ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ ਤਮਸਾ ਪਿਪ੍ਪਲਾ ਕਰਤੋਯਾ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ ਚਿਤ੍ਰੋਤ੍ਪਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਞ੍ਜੁਲਾ ਬਾਲੁਕਾ ਵਾਹਿਨੀ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤੀ ਵਿਰਜਾ ਪਙ੍ਕਿਨੀ ਰਿਰੀ ਕੁਹੂ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ऋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਸੂਤਾਃ। ਮਣਿਜਾਲਾ ਸ਼ੁਭਾ ਤਾਪੀ ਪਯੋष੍ਣੀਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਦਾ ਵੇष੍ਣਾ ਪਾਸ਼ਾ ਵੈਤਰਣੀ ਵੇਦੀ ਪਾਲੀ ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀ ਤੋਯਾ ਦੁਰ੍ਗਾ ਅਨ੍ਤ੍ਯਾ ਗਿਰਾ ਏਤਾ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪਾਦੋਦ੍ਭਵਾਃ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਭੀਮਰਥੀ ਕृष੍ਣਾ ਵੇਣਾ ਵਞ੍ਜੁਲਾ ਤੁਙ੍ਗਭਦ੍ਰਾ ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਵਾਹ੍ਯਾ ਕਾਵੇਰੀ ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸਹ੍ਯਪਾਦੋਦ੍ਭਵਾਃ

ਸ਼ੋਣਾ, ਜੋਤਿਰਥਾ, ਨਰਮਦਾ, ਸੁਰਸਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ, ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਕਰਤੋਯਾ, ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ, ਚਿਤ੍ਰੋਤਪਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਾਲੁਕਾ, ਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਵਿਰਜਾ, ਪੰਕਿਨੀ, ਰਿਰੀ, ਕੁਹੂ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਕ੍ਸ਼ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਣਿਜਾਲਾ, ਸ਼ੁਭਾ, ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਦਾ, ਵੇਸ਼ਣਾ, ਪਾਸ਼ਾ, ਵੈਤਰਣੀ, ਵੇਦੀ, ਪਾਲੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਤੋਯਾ, ਦੁਰਗਾ, ਅੰਤਿਆ, ਗਿਰਾ—ਇਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾ, ਵੇਣਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ, ਵਾਹਿਆ, ਕਾਵੇਰੀ—ਇਹ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਤਮਾਲਾ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਣੀ ਪੁष੍ਪਾਵਤੀ ਉਤ੍ਪਲਾਵਤੀ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਮਲਯਜਾਃ। ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ ऋषਿਕੁਲ੍ਯਾ ਇਕ੍ਸ਼ੁਲਾ ਤ੍ਰਿਵਿਦਾ ਲਾਙ੍ਗੂਲਿਨੀ ਵਂਸ਼ਵਰਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਤਨਯਾਃ। ऋषਿਕਾ ਲੂਸਤੀ ਮਨ੍ਦਗਾਮਿਨੀ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਃ। ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਨਦ੍ਯਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਨਦ੍ਯਃ। ਏष ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪੋ ਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਅਧ੍ਯਾਯਃ ੮੬ ਅਤਃ ਪਰਂ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਪਰਿਣਾਹਾਲ੍ਲਵਣੋਦਕਸ਼੍ਚ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸਮਸ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਵृਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੁਣ੍ਯਾ ਜਨਪਦਾਸ਼੍ਚਿਰਾਨ੍ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਰਹਿਤਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ੋऽਯਮ੍। ਸਪ੍ਤੈਵ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਚੋਭਯਤੋ ਲਵਣਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਧੀ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਃ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰ ਉਦਯੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣ ਜਲਧਾਰੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ। ਸੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਜਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਵਰ੍षਤਿ। ਤਸ੍ਯ ਪਾਰੇ ਰੈਵਤਕੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ। ਸੈਵ ਨਾਰਦੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦਪਰ੍ਵਤਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਤਸ੍ਯ ਚਾਪਰੇਣ ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਸੈਵ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਨੇਕਵਿਧਾਃ ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਰੇ ਰਜਤੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ ਸੈਵ ਸ਼ਾਕੋਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣਾਮ੍ਬਿਕੇਯਃ ਸ ਚ ਵਿਭ੍ਰਾਜਸੋ ਭਣ੍ਯਤੇ। ਸ ਏਵ ਕੇਸਰੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਗਿਰਿਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਦ੍ਯਥਾ। ਉਦਯਸੁਕੁਮਾਰੋ ਜਲਧਾਰਕ੍ਸ਼ੇਮਕਮਹਾਦ੍ਰੁਮੇਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਰ੍ਵਤਨਾਮਭਿਰਪਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਾਕਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤਮਹਾਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਨਾਮ੍ਨ੍ਯਃ। ਤਦ੍ਯਥਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨਨ੍ਦਾ ਵੇਣਿਕਾ ਧੇਨੁਃ ਇਕ੍ਸ਼ੁਮਤੀ ਗਭਸ੍ਤਿ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਨਦ੍ਯਃ

ਸ਼ਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ—ਇਹ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ, ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਲਾ, ਤ੍ਰਿਵਿਦਾ, ਲਾਂਗੂਲਿਨੀ, ਵੰਸ਼ਵਰਾ—ਇਹ ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਦੀ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਲੂਸਤੀ, ਮੰਦਗਾਮਿਨੀ, ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ—ਇਹ ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਬੂ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ਼ਾਕ ਟਾਪੂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਜੰਬੂ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਚੌੜਾ, ਲਵਣ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ ਜਾਂ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲਵਣ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਦਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਲਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਮੀਂਹ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਰਦ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਜਤ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੰਬਿਕੇਯ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਭਰਾਜਸਾ ਜਾਂ ਕੇਸਰੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਉਦਯਾ, ਸੁਕੁਮਾਰਾ, ਜਲਧਾਰਾ, ਖੇਮਾ, ਮਹਾਦਰੁਮ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਕ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ: ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨੰਦਾ, ਵੇਣਿਕਾ, ਧੇਨੁ, ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ, ਗਭਸਤੀ।

ਅਥ ਤृਤੀਯਂ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ। ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਃ ਪਰਿਵृਤਃ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ। ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਪ੍ਤ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਦ੍ਵਿਨਾਮਾਨਃ। ਤਦ੍ ਯਥਾ --- ਕੁਮੁਦਵਿਦ੍ਰੁਮੇਤਿ ਚ ਸੋਚ੍ਯਤੇ। ਉਨ੍ਨਤੋ ਹੇਮਪਰ੍ਵਤਃ ਸੈਵ। ਬਲਾਹਕੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਸੈਵ। ਤਥਾ ਦ੍ਰੋਣਃ ਸੈਵ ਪੁष੍ਪਵਾਨ੍। ਕਙ੍ਕਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸੈਵ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਃ। ਤਥਾ षष੍ਠੋ ਮਹਿषਨਾਮਾ ਸ ਏਵ ਹਰਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਸਤਿ। ਸਪ੍ਤਮਸ੍ਤੁ ਕਕੁਦ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਮ ਸੈਵ ਮਨ੍ਦਰਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਏਤੇषਾਂ ਵਰ੍षਭੇਦੋ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਨਾਮਸਂਜ੍ਞਃ। ਕੁਮੁਦਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤਮੁਦ੍ਭਿਦਂ ਤਦੇਵ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਉਨ੍ਨਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਂ ਵੇਣੁਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦੇਵ ਭਵਤਿ। ਬਲਾਹਕਸ੍ਯ ਜੀਮੂਤਂ ਤਦੇਵ ਰਥਾਕਾਰ ਇਤਿ।ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਯ ਹਰਿਤਂ ਤਦੇਵ ਬਲਾਧਨਂ ਭਵਤਿ। ਕਙ੍ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਕਕੁਦ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਮ। ਵृਤ੍ਤਿਮਤ੍ ਤਦੇਵ ਮਾਨਸਂ ਮਹਿषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਕਰਮ੍। ਕਕੁਦ੍ਮਤਃ ਕਪਿਲਂ ਤਦੇਵ ਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਨਾਮ। ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ। ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਨਾਮ੍ਨ੍ਯੋ ਨਦ੍ਯਃ। ਪ੍ਰਤਪਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾ ਸੈਵੋਚ੍ਯਤੇ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ਼ਿਵਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਸਾ ਚ ਭਵਤਿ। ਤृਤੀਯਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਨਾਮ ਸੈਵ ਕृष੍ਣਾ ਭਣ੍ਯਤੇ। ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਹ੍ਰਾਦਿਨੀ ਨਾਮ ਸੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ। ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸੈਵ। ਵਰ੍ਣਾ षष੍ਠੀ ਸੈਵ ਵਿਭਾਵਰੀ। ਮਹਤੀ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸੈਵ ਧृਤਿਃ। ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦਨਦ੍ਯਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸਂਨਿਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚ ਕਥਿਤਃ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਕੁਸ਼ਸ੍ਤਮ੍ਬਃ। ਏष ਚ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੋ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦੇਨਾਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ

ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਪਰਵਤ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਹਨ: ਕੁਮੁਦ, ਵਿਦਰੁਮ, ਉਨ੍ਨਤ, ਹੇਮਪਰਵਤ, ਬਲਾਹਕ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ, ਕਂਕ, ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ, ਮਹਿਸ਼, ਹਰੀ, ਕਕੁਦਮਾਨ ਤੇ ਮੰਦਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਵਤ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਪਰਵਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ: ਕੁਮੁਦ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਨਤ ਦਾ ਲੋਹਿਤ, ਬਲਾਹਕ ਦਾ ਜੀਮੂਤ, ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਹਰੀਤ, ਕਂਕ ਦਾ ਕਕੁਦਮਾਨ, ਮਹਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਤੇ ਕਕੁਦਮਾਨ ਦਾ ਕਪਿਲ। ਇਹ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ। ਇੱਥੇ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ: ਪ੍ਰਤਾਪਾ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾ; ਸ਼ਿਵਾ, ਯਸ਼ੋਦਾ; ਪਿਤ੍ਰਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ; ਹ੍ਰਾਦਿਨੀ, ਚੰਦਰਾ; ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ, ਸ਼ੁਕਲਾ; ਵਰਣਾ, ਵਿਭਾਵਰੀ; ਮਹਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਡੰਡਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਥ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਭਵਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਾਨਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨਾਵृਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਧਾਨਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਪ੍ਰਥਮਃ ਕੌਞ੍ਚੋ ਵਿਦ੍ਯੁਲ੍ਲਤੋ ਰੈਵਤੋ ਮਾਨਸਃ ਸੈਵ ਪਾਵਕਃ। ਤਥੈਵਾਨ੍ਧਕਾਰਃ ਸੈਵਾਚ੍ਛੋਦਕਃ। ਦੇਵਾਵृਤ੍ਤੋ ਸ ਚ ਸੁਰਾਪੋ ਭਣ੍ਯਤੇ। ਤਤੋ ਦੇਵਿष੍ਠਃ ਸ ਏਵ ਕਾਞ੍ਚਨਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੋ ਭਵਤਿ। ਦੇਵਨਨ੍ਦਾਤ੍ਪਰੋ ਗੋਵਿਨ੍ਦਃ, ਦ੍ਵਿਵਿਨ੍ਦ ਇਤਿ। ਤਤਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਃ ਸੈਵ ਤੋषਾਸ਼ਯਃ। ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਰਤ੍ਨਮਯਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਕ੍ਰੀਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਃ। ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਥਾ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਕੁਸ਼ਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਸੈਵ ਮਾਧਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਵਾਮਨਸ੍ਯ ਮਨੋऽਨੁਗਃ ਸੈਵ ਸਂਵਰ੍ਤਕਸ੍ਤਤੋष੍ਣਵਾਨ੍ ਸੋਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ। ਤਤਃ ਪਾਵਕਃ ਸੈਵ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ। ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਧਕਾਰਃ ਸੈਵ ਸਂਮੋਹਃ। ਤਤੋ ਮੁਨਿਦੇਸ਼ਃ ਸ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ। ਤਤੋ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਃ ਸੈਵਾਨਰ੍ਥ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਪ੍ਤੈਵ ਨਦ੍ਯਃ।। ੮੭.

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਦਵੀਪ ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਲਤਾ, ਰੈਵਤ, ਮਾਨਸ, ਪਾਵਕ, ਅੰਧਕਾਰ, ਅਛੋਦਕ, ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਤ, ਸੁਰਾਪ, ਦੇਵੀਸ਼ਠ, ਕਾਂਚਨਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਦੇਵਨੰਦ, ਗੋਵਿੰਦ, ਦ੍ਵਿਵਿੰਦ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਤੇ ਤੋਸ਼ਾਸ਼ਯ। ਇਹ ਸੱਤ ਰਤਨ-ਮਈ ਪਰਵਤ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਮਾਧਵ, ਵਾਮਨ ਦਾ ਮਨੋਨੁਗ ਤੇ ਸੰਵਰਤਕ, ਤੋਸ਼ਣਵਾਨ ਤੇ ਸੋਮਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਾਵਕ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਸੰਮੋਹ, ਮੁਨੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤੇ ਦੁੰਦੁਭਿ ਦਾ ਅਨਰਥ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰਿ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖ੍ਯਾਤਿ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਤੇ ਗੰਗਾ। ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਵਹਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮਰਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਹਾ, ਮਨੋਜਵਾ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰੋਦਾ, ਖ੍ਯਾਤਿ ਨੂੰ ਗੋਬਹੁਲਾ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਵੇਗਾ। ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਘਿਉ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਘृਤਸਮੁਦ੍ਰਮਾਵृਤ੍ਯ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਾਵਤ੍ਯੋ ਨਦ੍ਯਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਸੁਮਹਾਨ੍ ਪੀਤਃਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਾਤ੍ ਸਾਰ੍ਵਗੁਣਸੌਵਰ੍ਣਰੋਹਿਤਸੁਮਨਸਕੁਸ਼ਲ ----- ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਵੈਦ੍ਯੁਤਾ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾ ਵਰ੍षਾਣਿ ਚੇਤਿ। ਅਥ षष੍ਠਂ ਗੋਮੇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਂ ਯਥਾ ਸੁਰੋਦੇਨਾਵृਤਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸੁਰੋਦੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਗੋਮੇਦੇਨਾਵृਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਪਰ੍ਵਤੌ ਦ੍ਵਾਵੇਵ। ਏਕਸ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ਤਾਵਸਰਃ। ਅਪਰਸ਼੍ਚ ਕੁਮੁਦ ਇਤਿ। ਸਮੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਪੁष੍ਕਰੇਣਾਵृਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੁष੍ਕਰਾਖ੍ਯੇ ਮਾਨਸੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਰ੍षਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਚ। ਸ੍ਵਾਦੋਦਕੇਨਾਵृਤਮ੍। ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਟਾਹਮ੍। ਏਤਤ੍ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਚ ਸਕਟਾਹਵਿਸ੍ਤਾਰਪ੍ਰਮਾਣਮ੍। ਏਵਂਵਿਧਾਨਾਮਣ੍ਡਾਨਾਂ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਏਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਨਾਰਾਯਣਃ ਕ੍ਰੋਡਰੂਪੀ ਰਸਾਤਲਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਦਂष੍ਟ੍ਰੈਕੈਨੋਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ। ਏष ਵਃ ਕਥਿਤੋ ਮਾਰ੍ਗੋ ਭੂਮੇਰਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵੋऽਸ੍ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਕੈਲਾਸਂ ਨਿਲਯਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੮੮.

ਘਿਉਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋਹਣੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਸੁਮਹਾਨ, ਪੀਤਾ, ਸ਼ਾਤਕੌੰਭ, ਸਰਵਗੁਣਸੌਵਰਨ, ਰੋਹਿਤ, ਸੁਮਨਸ, ਕੁਸ਼ਲ, ਜਾਮਬੂਨਦ ਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਗੋਮੇਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲਮਲ ਖੇਤਰ ਸੁਰੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੋਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਹਣੇ ਵੱਡੇ ਗੋਮੇਦ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਇੱਕ ਤਾਵਸਰ ਤੇ ਦੂਜਾ ਕੁਮੁਦ। ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੋਹਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੀਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਦੰਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੇ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮ ਵਾਲੇ।