ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਵਾਦੁਸਲਿਲਾ ਬਹੂਦਕਾ ਨਦ੍ਯੋ ਵਹਨ੍ਤਿ । ਤਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮੋ ਭਗਵਤਃ ਕਰ੍ਦਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਨਾਨਾਮੁਨਿਜਨਾਕੀਰ੍ਣਸ੍ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਤਯੋਜਨਮੇਕਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਵਨਂ ਚ । ਤਥਾ ਚ ਤਾਮ੍ਰਾਭਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਪਤਙ੍ਗਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਯਤਂ ਬਾਲਾਰ੍ਕਸਦृਸ਼ਰਾਜੀਵਪੁਣ़੍ਰੀਕੈਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪਤ੍ਰੈਰਵਿਰਲੈਰਲਂਕृਤਂ ਮਹਤ੍ ਸਰੋऽਨੇਕਸਿਦ੍ਧਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਧ੍ਯੁषਿਤਮ੍ । ।। ੮੦.

ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕਰਦਮ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਨੀ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਤਾਮ੍ਰਾਭਾ ਤੇ ਪਤੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਦੋਹਣਾ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਧ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਸ਼ਿਖਰਃ ਸ਼ਤਯੋਜਨਾਯਾਮਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋऽਨੇਕਧਾਤੁਰਤ੍ਨਭੂषਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚੋਪਰਿ ਮਹਤੀ ਰਥ੍ਯਾ ਰਤ੍ਨਪ੍ਰਾਕਾਰਤੋਰਣਾ । ਤਸ੍ਯਾਂ ਮਹਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਪੁਰਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਪੁਲੋਮਨਾਮਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਰਾਜਃ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪਰੀਵਾਰਃ । ਤਥਾ ਚ ਵਿਖਾਖਾਚਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਸਰਃ । ਤਸ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਤੀਰੇ ਮਹਦਾਮ੍ਰਵਨਂ ਕਨਕਸਂਕਾਸ਼ੈਃ ਫਲੈਰਤਿਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਰ੍ਮਹਾਕੁਮ੍ਭਮਾਤ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ

ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਹੈ। ਉਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਾ ਪੁਲੋਮਾ ਲੱਖਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਵਿਖਾਖਾ ਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧੀ, ਵੱਡੇ ਘੜਿਆਂ ਜਿੰਨੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਿਲ੍ਵਸ੍ਥਲੀ ਨਾਮ । ਤਤ੍ਰ ਫਲਾਨਿ ਵਿਦ੍ਰੁਮਸਂਕਾਸ਼ਾਨਿ ਤੈਸ਼੍ਚ ਪਤਦ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਲਮृਤ੍ਤਿਕਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ । ਤਾਂ ਚ ਸ੍ਥਲੀਂ ਸੁਗੁਹ੍ਯਕਾਦਯਃ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਬਿਲ੍ਵਫਲਾਸ਼ਿਨਃ । ਤਥਾ ਚ ਵਸੁਧਾਰਰਤ੍ਨਧਾਰਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਯੋਜਨਮਾਯਤਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿਕਿਂਸ਼ੁਕਵਨਂ ਸਦਾਕੁਸੁਮਂ ਯਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੇਨ ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਯੋਜਨਸ਼ਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਾਧ੍ਯੁषਿਤਂ ਜਲੋਪੇਤਂ ਚ

ਉਹ ਥਾਂ ਬਿਲਵਸਥਲੀ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਫਲ ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਂਗ, ਵਸੁਧਾਰਾ ਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿੰਸ਼ੁਕਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਫੁੱਲਿਆਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਉੱਥੇ ਆਦਿਤਯ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਜੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਂਗ, ਪੰਚਕੂਟ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ ਹੈ, ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਤੇ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੜੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

ਅਥ ਪਸ਼੍ਚਿਮਦਿਗ੍ਭਾਗੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ਗਿਰਿਦ੍ਰੋਣ੍ਯਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ । ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਿਖਿਸ਼ੈਲਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ ਯੋਜਨਸ਼ਤਮੇਕਂ ਭੌਮਸ਼ਿਲਾਤਲਂ ਨਿਤ੍ਯਤਪ੍ਤਂ ਦੁਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਮ੍ । ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮਨਿਨ੍ਧਨੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਲੋਕਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰੀ ਸਂਵਰ੍ਤਕੋ ਜ੍ਵਲਤੇ । ਅਨ੍ਤਰੇ ਚ ਸ਼ੈਲਵਰਯੋਃ ਕੁਮੁਦਾਞ੍ਜਨਯੋਃ ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਥਲੀ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਗਮ੍ਯਾ । ਪੀਤਵਰ੍ਣੈਃ ਫਲੈਰਾਵृਤਾ ਸਤੀ ਸਾ ਸ੍ਥਲੀ ਸ਼ੋਭਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੁਣ੍ਯੋ ਹ੍ਰਦਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰੁਪੇਤਃ। ਬृਹਸ੍ਪਤੇਸ੍ਤਦ੍ਵਨਮ੍।। ਤਥਾ ਚ ਸ਼ੈਲਯੋਃ ਪਿਞ੍ਜਰਗੌਰਯੋਰਨ੍ਤਰੇਣ ਸਰੋਦ੍ਰੋਣੀ ਹ੍ਯਨੇਕਸ਼ਤਯੋਜਨਾਯਤਾ ਮਹਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ षਟ੍ਪਦੋਦ੍ਘੁष੍ਟੈਃ ਕੁਮੁਦੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾ

ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੇ ਸ਼ਿਖੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰੀਲਾ ਤੇ ਸਦਾ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਗੋਲ ਚੌਕ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਦਲ ਦੇ ਸਦਾ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਅੰਜਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਆਤੁਲੁੰਗਸਥਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਂਗ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਘਾਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਚ ਭਗਵਤੋ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਯਤਨਮ੍ । ਤਥਾ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਾਣ੍ਡੁਰਯੋਰਪਿ ਮਹਾਗਿਰ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਨਵਤ੍ਯਾਯਤ ਏਕਃ ਸ਼ਿਲੋਦ੍ਦੇਸ਼ੋਵृਕ੍ਸ਼ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਤਤ੍ਰ ਨਿष੍ਪਙ੍ਕਾ ਦੀਰ੍ਘਿਕਾ ਸਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਸ੍ਥਲਪਦ੍ਮਿਨੀ ਅਨੇਕਜਾਤੀਯੈਸ਼੍ਚ ਪਦ੍ਮੈਃ ਸ਼ੋਭਿਤਾ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਯੋਜਨਪ੍ਰਮਾਣੋ ਮਹਾਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਵृਕ੍ਸ਼ਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ੇਖਰੋਮਾਪਤਿਰ੍ਨੀਲਵਾਸਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵੋ ਨਿਵਸਤਿ ਯਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਰੀਡ੍ਯਮਾਨਃ । ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਿਖਰਸ੍ਯ ਗਿਰੇਃ ਕੁਮੁਦਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਾਯਾਮਂ ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤृਤਮਿਕ੍ਸ਼ੁਕ੍ਸ਼ੇਪੋਚ੍ਚਸ਼ਿਖਰਮਨੇਕਪਕ੍ਸ਼ਿਸੇਵਿਤਮ੍ । ਅਨੇਕਵृਕ੍ਸ਼ਫਲੈਰ੍ਮਧੁਰਸ੍ਤ੍ਰਵੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਮਹਾਨਾਸ਼੍ਰਮੋ ਦਿਵ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਤਥਾ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖਕੂਟऋषਭਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਥਲੀਰਮ੍ਯਾऽਨੇਕਗੁਣਾਨੇਕਯੋਜਨਾਯਤਾ ਬਿਲ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਕਙ੍ਕੋਲਕੈਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਰੁਪੇਤਾ । ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁषਕਰਸੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾ ਨਾਗਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਵਸਨ੍ਤਿ

ਉਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਸੁਫੈਦ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਨੱਬੇ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਪੱਥਰੀਲਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਸੁੱਥਰੀ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੁੱਖ ਹਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਵੱਡਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਉਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਮਾਹਾਦੇਵ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਕਸ਼ ਆਦਿਕ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਇਕ ਉੱਚਾ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੋਟੀ ਕਈ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਖਕੂਟ ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਹੈ ਤੇ ਬੇਲ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਗੰਧੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਾਥੀ ਆਦਿਕ ਜਾਨਵਰ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਕਪਿਞ੍ਜਲਨਾਗਸ਼ੈਲਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤਯੋਜਨਮਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਸ਼ਤਯੋਜਨਸ੍ਥਲੀ ਨਾਨਾਵਨਵਿਭੂषਿਤਾ ਦ੍ਰ੍ਾਕ੍ਸ਼ਾਖਰ੍ਜੂਰਖਣ੍ਡੈਰੁਪੇਤਾ ਅਨੇਕਵृਕ੍ਸ਼ਵਲ੍ਲੀਭਿਰਨੇਕੈਸ਼੍ਚ ਸਰੋਭਿਰੁਪੇਤਾ ਸਾ ਸ੍ਥਲੀ । ਤਥਾ ਚ ਪੁष੍ਕਰਮਹਾਮੇਘਯੋਰਨ੍ਤਰੇ षष੍ਟਿਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਸ਼ਤਾਯਾਮਾ ਪਾਣਿਤਲਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਮਹਤੀ ਸ੍ਥਲੀ ਵृਕ੍ਸ਼ਵੀਰੁਧਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ ।ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਹਾਵਨਾਨਿ ਸਰਾਂਸਿ ਚਾਨੇਕਯੋਜਨਾਨਾਮ੍ ।ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਤਥਾष੍ਟੌ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ਵਿਂਸ਼ਤਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ੍ਥਲ੍ਯੋ ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਸ਼੍ਚ । ਤਤ੍ਰ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮਹਾਘੋਰਾਃ ਪਰ੍ਵਤਕ੍ਸ਼ਯਾਃ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਪਿੰਜਲ ਤੇ ਨਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਤੇ ਚੌੜੀ, ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਖੇਤਰ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ, ਕਈ ਰੁੱਖ-ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਠ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਹਥੇਲੀ ਵਰਗੀ ਸਮਤਲ ਵੱਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਬੂਟਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਦਸ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੀਹ ਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਨ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਤਃ ਪਰਂ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਦੇਵਾਨਾਮਵਕਾਸ਼ਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਯੋऽਸੌ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਖ੍ਯਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਰੀਡਾਸ੍ਥਾਨਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਰਾਜਸ੍ਯ ਪਾਰਿਜਾਤਕਵृਕ੍ਸ਼ਵਨਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ । ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਦਾਨਵਾਨਾਮष੍ਟੌ ਪੁਰਾਣਿ ਚ । ੧ ਤਥਾ ਵਜ੍ਰਕੇ ਪਰ੍ਵਤਵਰੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਮਨੇਕਾਨਿ ਪੁਰਾਣਿ । ਤੇ ਚ ਨਾਮ੍ਨਾ ਨੀਲਕਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ । ਮਹਾਨੀਲੇऽਪਿ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਪੁਰਾਣਿ । ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਿਨ੍ਨਰਾਣਾਂ ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ । ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਦਤ੍ਤਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯੋ ਰਾਜਾਨਃ । ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਕਿਨ੍ਨਰਾਣਾਂ ਗਰ੍ਵਿਤਾਃ । ਤਾਨਿ ਸੌਵਰ੍ਣਾਨਿ ਬਿਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਨਿ ਚ ਪੁਰਾਣਿ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਦਯੇ ਚ ਪਰ੍ਵਤਵਰੇ ਨਾਗਾਨਾਮਧਿਵਾਸਃ । ਤੇ ਚ ਬਿਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਃ ਬਿਲੇषੁ ਵੈਨਤੇਯਵਿषਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਨੁਰਾਗੇ ਚ ਦਾਨਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵੇਣੁਮਤ੍ਯਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਪੁਰਤ੍ਰਯਂ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਸ਼ਤਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮੇਕੈਕਂ ਤਾਵਦਾਯਤਮ੍ । ਉਲੂਕਰੋਮਸ਼ਮਹਾਵੇਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਰਾਜਾਨੋ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਣਾਮ੍ । ੨ ਏਕੈਕੇ ਚ ਸ਼ੈਲਰਾਜਨਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਗਰੁਡੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੁਞ੍ਜਰੇ ਤੁ ਪਰ੍ਵਤਵਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਪਤਿਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਵृषਭਾਙ੍ਕੋ ਮਹਾਦੇਵਃ ਸ਼ਂਕਰੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਵਰਃ ਅਨੇਕਗਣਭੂਤਕੋਟਿਸਹਸ੍ਤ੍ਰਵਾਰੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਅਨਾਦਿਪੁਰੁषੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਵਸੁਧਾਰੇ ਚ ਪੁष੍ਪਵਤਾਂ ਵਸੂਨਾਂ ਚ ਸਮਾਵਾਸਃ । ੩ ਵਸੁਧਾਰਰਤ੍ਨਧਾਰਯੋਰ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਅष੍ਟੌ ਸਪ੍ਤ ਚ ਸਂਖ੍ਯਯਾ । ਪੁਰਾਣਿ ਵਸੁਸਪ੍ਤਰ੍षੀਣਾਂ ਚੇਤਿ । ਏਕਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੇ ਚ ਪਰ੍ਵਤੋਤ੍ਤਮੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ। ਗਜਪਰ੍ਵਤੇ ਚ ਮਹਾਭੂਤਪਰਿਵृਤਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਭਗਵਤੀ ਤਿष੍ਠਤਿ । ੪ ਵਸੁਧਾਰੇ ਚ ਪਰ੍ਵਤਵਰੇ ਮੁਨਿਸਿਦ੍ਧਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਣਾਮਾਯਤਨਮ੍ । ਚਤੁਰਾਸ਼ੀਤ੍ਯਪਰਪੁਰ੍ਯੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਕਾਰਤੋਰਣਾਃ । ਤਤ੍ਰ ਚਾਨੇਕਪਰ੍ਵਤਾ ਨਾਮ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯੁਦ੍ਧਸ਼ਾਲਿਨੋ ਵਸਨ੍ਤਿ । ਤੇषਾਂ ਚਾਧਿਪਤਿਰ੍ਦੇਵੋ ਰਾਜਰਾਜੈਕਪਿਙ੍ਗਲਃ । ਸੁਰਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ ਪਞ੍ਚਕੂਟੇਦਾਨਵਾਃ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੇਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪੁਰਸ਼ਤਮ੍ । ੫ ਤਾਮ੍ਰਾਭੇ ਤਕ੍ਸ਼ਕਸ੍ਯਪੁਰਸ਼ਤਮ੍ । ਵਿਸ਼ਖਪਰ੍ਵਤੇ ਗੁਹਸ੍ਯਾਯਤਨਮ੍ । ਸ਼੍ਵੇਤੋਦਯੇ ਗਿਰਿਵਰੇ ਮਹਾਗਨ੍ਧਰ੍ਵਭਵਨਮ੍ । ਹਰਿਕੂਟੇ ਹਰਿਰ੍ਦੇਵਃ । ਕੁਮੁਦੇ ਕਿਨ੍ਨਰਾਵਾਸਃ । ਅਞ੍ਜਨੇ ਮਹੋਰਗਾਃ । ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਿਖਰੇ ਚ ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਮੁਗ੍ਰਕਰ੍ਮਿਣਾਮਾਵਾਸਃ । ਪੁਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਮੇਕਂ ਹੇਮਮਾਲਿਨਾਮ੍ ਮੁਕੁਟੇ ਪਨ੍ਨਪ੍ਰਪਕ੍ਸ਼ੇ ਪਰ੍ਵਤਵਰੇ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਤੁ। ਏਵਂ ਮੇਰੁਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਦੇਵਾਨਾਮਧਿਵਾਸਃ । ਮਰ੍ਯਾਦਾਪਰ੍ਵਤੇ ਦੇਵਕੂਟੇ ਪੁਰਵਿਨ੍ਯਾਸਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਯੋਜਨਸ਼ਤਂ ਗਰੁਡਸ੍ਯ ਜਾਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਾਯਤਾਃ ਸਪ੍ਤਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਾਃ । ਆਗ੍ਨੇਯਾਸ਼੍ਚ ਨਾਮ੍ਨਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਤਿਬਲਿਨਃ । ਤਤ੍ਰ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਮਣ੍ਡਲਂ ਪੁਰਮ੍ ਸੈਂਹਿਕੇਯਾਨਾਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਦੇਵਰ੍षਿਚਰਿਤਾਨਿ ਦੇਵਕੂਟੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ । ਪੁਰਂ ਚ ਕਾਲਕੇਯਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰੈਵ । ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਤਰਤਟੇऽਨ੍ਯੇਸੁਨਾਨ੍ਨਾਮ ਤਸ੍ਯੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤृਤਂ ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਯੋਜਨਾਯਾਮਂ ਪੁਰਮ੍ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾਂ ਦृਪ੍ਤਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਮੇ ਚ ਤਸ੍ਯ ਹੇਮਕੂਟੇ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਯ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਃ । ਅਥਾਤਃ ਕੈਲਾਸਵਰ੍ਣਕੋ ਭਵਤਿ। ਕੈਲਾਸਸ੍ਯ ਤਟੇ ਯੋਜਨਸ਼ਤਮਾਯਾਮਵਸ੍ਤृਤਮ੍ ਭੁਵਨਮਾਲਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਸਭਾ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਤ੍ਪੁष੍ਕਰਂ ਨਾਮ ਵਿਮਾਨਂ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਧਨਦਸ੍ਯ ਚ ਤਦ੍ਵਿਮਾਨਮਧਿਵਾਸਸ਼੍ਚ । ਤਤ੍ਰ ਪਦ੍ਮਮਹਾਪਦ੍ਮਮਕਰਕਚ੍ਛਪਕੁਮੁਦਸ਼ਙ੍ਖਨੀਲਨਨ੍ਦਮਹਾਨਿਧਯਃ ਪ੍ਰਤਿਵਸਨ੍ਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਲੋਕਪਾਲਾਨਾਮਾਵਾਸਃ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਨਾਮ ਨਦੀ । ਤਥਾ ਕਨਕਮਨ੍ਦਾ ਮਨ੍ਦਾ ਚੇਤਿ ਨਾਮਭਿਃ ਸਰਿਤਃ । ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾ ਅਪਿ ਨਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਿ । ਪੂਰ੍ਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਸ਼ਤਯੋਜਨਮਾਯਾਮਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤृਤਾ ਦਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰ੍ਯਃ ਤਾਸੁ ਚ ਸਕੁਬਾਹੁਹਰਿਕੇਸ਼ਚਿਤ੍ਰਸੇਨਾਦਯੋ ਰਾਜਾਨਃ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਕੂਟੇ ਅਸ਼ੀਤਿਯੋਜਨਾਯਾਮਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਿਸ੍ਤृਤਮੇਕੈਕਂ ਯਕ੍ਸ਼ਨਗਰਮ੍ । ਤੇषੁ ਚ ਮਹਾਮਾਲਿਸੁਨੇਤ੍ਰ ਚਕ੍ਰਾਦਯੋ ਨਾਯਕਾਃ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕੁਞ੍ਜਦਰੀषੁ ਗੁਹਾਸੁ ਸਮੁਦ੍ਰਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਯਾਵਤ੍ਕਿਨ੍ਨਰਾਣਾਂ ਪੁਰਸ਼ਤਮ੍ । ਤੇषੁ ਚ ਦ੍ਰੁਮਸੁਗ੍ਰੀਵਾਦਿਭਗਦਤ੍ਤਪ੍ਰਮੁਖਂ ਰਾਜਸ਼ਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯੋਮਯਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਿਵਾਹਸ੍ਸਂਵृਤ੍ਤਃ । ਤਪਸ਼੍ਚ ਕृਤਵਤੀ ਗੌਰੀ । ਕਿਰਾਤਰੂਪਿਣਾ ਚ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੇਨ ਸੋਮੇਨ ਸ਼ਂਕਰੇਣ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਾਵਲੋਕਨਂ ਕृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚਾਨੇਕਕਿਨ੍ਨਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਪਗੀਤਮੁਮਾਵਨਂ ਨਾਮਾਪ੍ਸਰੋਭਿਰਨੇਕਪੁष੍ਪਲਤਾਵਲ੍ਲੀਭਿਰੁਪੇਤਮ੍ । ਯਤ੍ਰ ਭਗਵਤਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇਣਾਰ੍ਦ੍ਧਨਾਰੀਨਰਵਪੁਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰਦ੍ਵਨਮ੍ । ਪੁष੍ਪਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰੌਞ੍ਚਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਾਭਿषੇਕਃ ਕृਤਃ ਤਸ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਤਟੇ ਸਿਦ੍ਧਮੁਨਿਗਣਾਵਾਸਃ ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮੋ ਨਾਮ । ਤਥਾ ਚ ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਵਸਿष੍ਠਪਰਾਸ਼ਰਨਲਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋਦ੍ਦਾਲਕਾਦੀਨਾਂ ਮਹਰ੍षੀਣਾਮਨੇਕਾਨਿ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਹਿ ਭਵਤਿ । ਤਥਾ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸ੍ਯਾਚਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿषਧਸ੍ਯ ਭਾਗਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ । ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯਮਕੂਟੇ ਵਿष੍ਣ੍ਵਾਯਤਨਂ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਯ । ਤਸ੍ਯੈਵੋਤ੍ਤਰਤਟੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤृਤਂ ਮਹਤ੍ਪੁਰਂ ਲਮ੍ਬਾਖ੍ਯਾਤਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਬਿਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਗਰਮ੍ । ਪ੍ਰਭੇਦਕਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਦੇਵਦਾਨਵਸਿਦ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਪੁਰਾਣਿ । ਤਸ੍ਯ ਗਿਰੇਰ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਮਹਤੀ ਸੋਮਸ਼ਿਲਾ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਸ੍ਯਾਂ ਚ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸੋਮਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਵਤਰਤਿ । ਤਸ੍ਯੈਵੋਤ੍ਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟਂ ਨਾਮ । ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਤਥਾ ਚ ਵਹ੍ਨ੍ਯਾਯਤਨਮ੍ । ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਵਹ੍ਨਿਰੁਪਾਸ੍ਯਤੇ ਦੇਵੈਃ । ੬ ਉਤ੍ਤਰੇ ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਖ੍ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਵਰੇ ਦੇਵਤਾਨਾਮਾਯਤਨਾਨਿ । ਪੂਰ੍ਵੇ ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯਾਯਤਨਮ੍ । ਮਧ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ । ਸ਼ਂਕਰਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪੁਰਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਤਰਤੀਰੇ ਜਾਤੁਛੇ ਮਹਾਪਰ੍ਵਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਮਣ੍ਡਲਂ ਨਨ੍ਦਜਲਂ ਨਾਮ ਸਰਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨਨ੍ਦੋ ਨਾਮ ਨਾਗਰਾਜਾ ਵਸਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ੀਰ੍षਪ੍ਰਚਣ੍ਡ ਇਤਿ।।੭ ਇਤ੍ਯੇਤੇऽष੍ਟੌ ਦੇਵਪਰ੍ਵਤਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ । ਤੇਨਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣ ਹੇਮਰਜਤਰਤ੍ਨਵੈਦੂਰ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਿਲਾਹਿਙ੍ਗੁਲਾਦਿਵਰ੍ਣਾਃ । ਇਯਂ ਚ ਪृਥ੍ਵੀ ਲਕ੍ਸ਼ਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨੇਕਸਂਖ੍ਯਾਤਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਾ ਤੇषੁ ਚ ਸਿਦ੍ਧਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਣਾਂ ਨਿਲਯਾਃ ਤੇ ਚ ਮੇਰੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਕੇਸਰਵਲਯਾਲਵਾਲਂ ਸਿਦ੍ਧਲੋਕੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਇਯਂ ਪृਥ੍ਵੀ ਪਦ੍ਮਾਕਾਰੇਣ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਏष ਚ ਸਰ੍ਵਪੁਰਾਣੇषੁ ਕ੍ਰਮਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ

ਰੁਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਦਾ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਾਰਿਜਾਤ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਕੁੰਜਰ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਵਜ੍ਰਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਉਥੇ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਨਰਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਦੱਤ, ਚੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਵੱਸਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀਲੇ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਦਾਨਵ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਣੁਮਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਲੰਮਾ। ਉਲੂਕਰੋਮ, ਮਹਾਵੇਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਹੀ ਗਰੁੜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਜਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਵੱਛ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਅਨੇਕ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਦਿ ਪੁਰਖ, ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਵਸੂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੱਸਾ ਹੈ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਸੂਆਂ ਤੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਤੇ ਸੱਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਚਾਰ ਮੁੰਹਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਗਜਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਆਪ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਹਨ। ਉਥੇ ਚੌਰਾਸੀ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ। ਅਨੇਕਪਹਾੜ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਜਰਾਜ ਏਕਪਿੰਗਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਪੰਚਕੂਟ ਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵ, ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਤਾਮਰਾਭੇ ਉੱਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੁਹਾ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤੋਦਯ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਹਿਲ ਹੈ। ਹਰਿਕੂਟ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਦੇਵਤਾ, ਕੁਮੁਦ ਉੱਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਦਾ ਵੱਸਾ, ਅੰਜਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਸੱਪ, ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਗਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵੱਸਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੇਮਮਾਲੀਨ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਮੁਕੁਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਆਸਥਾਨ ਹਨ। ਇਉਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਮਰਿਆਦਾ ਪਹਾੜ ਦੇਵਕੂਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਗਰੁੜ ਦਾ ਜਨਮਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੇ ਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬੇ ਸੱਤ ਗੰਧਰਵ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਉਥੇ ਅਗਨਿ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਤਾਕਤਵਰ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਹੀ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਸਿੰਹਿਕਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੇਵਕੂਟ ਉੱਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕਾਲਕੇਯਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਸੁਨਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਬਾਹਠ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਤਤਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਮਾਨ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਦਮ, ਮਹਾਪਦਮ, ਮਕਰ, ਕੱਛੂਆ, ਕੁਮੁਦ, ਸ਼ੰਖ, ਨੀਲ, ਨੰਦ ਤੇ ਮਹਾਨਿਧਿ ਵੱਡੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਚੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਵੱਸਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਨਕਮੰਦਾ, ਮੰਦਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ ਦਸ ਗੰਧਰਵ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਕੁਬਾਹੁ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹਰ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸੁਨੇਤ੍ਰ, ਚਕਰ ਆਦਿ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਕੁੰਜਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਕਿਨਰਾਂ ਦੇ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰੁਮ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੌ ਹਨ। ਉਥੇ ਹੀ ਰੁਦਰ ਤੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਗੌਰੀ ਨੇ ਉਥੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੁਦਰ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਥੇ ਵੱਸਿਆ। ਉਥੇ ਸੋਮ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਕਿਨਰ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਉਮਾਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਫੁੱਲਦਾਰ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅਰਧਨਾਰੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਸ਼ਰਦ ਵਨ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰੌਂਚ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਨਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਉੱਡਾਲਕ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੰਬਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੇਦਕ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਸਿੱਧ ਆਦਿਕਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਸੋਮ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਆਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਅੱਗ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਥ ਨਦੀਨਾਮਵਤਾਰਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ । ਆਕਾਸ਼ਸਮੁਦ੍ਰੋ ਯਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ਸਾਮਾਖ੍ਯਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਗਾਮਿਨੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ । ਸਾ ਚਾਨਵਰਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਗਜੇਨ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ । ਸਾ ਚ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਤ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾ । ਸਾ ਮੇਰੋਃ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਰੋਤਿ । ਸਾ ਚ ਮੇਰੁਕੂਟਤਟਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ੍ਖਲਿਤਾ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸਂਜਾਤਾ । षष੍ਟਿਂ ਚ ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਾ ਪਤਮਾਨਾ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮਨੁਸਰਨ੍ਤੀ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਜਗਾਮ । ਸੀਤਾ ਚਾਲਕਨਨ੍ਦਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭਦ੍ਰਾ ਚੇਤਿ ਨਾਮਭਿਃ । ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਸਾ ਚਾਨੇਕਸ਼ਤਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਦਾਰਯਨ੍ਤੀ ਗਾਂ ਗਤੇਤਿ ਗਙ੍ਗੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਅਥ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇऽਮਰਗਣ੍ਡਿਕਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਆਯਾਮਃ ਚਤੁਃਸ਼ਤਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਕੇਤੁਮਾਲਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜਨਪਦਾਃ । ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ ਪੁਰੁषਾ ਮਹਾਬਲਿਨਃ । ਉਤ੍ਪਲਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਮਹਾਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਪਨਸਾਃ ਸਨ੍ਤਿ । ਤਤ੍ਰੇਸ਼੍ਵਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਤ੍ਰੋਦਪਾਨਾਚ੍ਚ ਜਰਾਰੋਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ ਵਰ੍षਾਯੁਤਾਯੁषਸ਼੍ਚ ਨਰਾਃ । ਮਾਲ੍ਯਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਗਣ੍ਡਿਕਾ ਏਕਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਦ੍ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮਾਨਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਾ ਨਾਮ ਜਨਪਦਾਃ ਭਦ੍ਰਸਾਲਵਨਂ ਚ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕਾਲਾਮ੍ਰਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਪਦ੍ਮਵਰ੍ਣਿਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਕੁਮੁਦਵਰ੍ਣਾ ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇषਾਮਾਯੁਃ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਞ੍ਚ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਤਦ੍ਯਥਾ ਸ਼ੈਲਵਰ੍ਣਃ ਮਾਲਾਖ੍ਯਃ ਕੋਰਜਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਣਃ ਨੀਲਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਾਃ। ਤਦਮ੍ਭਃਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਨਾਮਾਨਿ । ਤੇ ਚ ਦੇਸ਼ਾ ਏਤਾ ਨਦੀਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ। ਤਦ੍ਯਥਾ ਸੀਤਾ ਸੁਵਾਹਿਨੀ ਹਂਸਵਤੀ ਕਾਸਾ ਮਹਾਚਕ੍ਰਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤੀ ਕਾਵੇਰੀ ਸੁਰਸਾ ਸ਼ਾਖਾਵਤੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਤੀ ਅਙ੍ਗਾਰਵਾਹਿਨੀ ਹਰਿਤੋਯਾ ਸੋਮਾਵਰ੍ਤਾ ਸ਼ਤਹ੍ਰਦਾ ਵਨਮਾਲਾ ਵਸੁਮਤੀ ਹਂਸਾ ਸੁਪਰ੍ਣਾ ਪਞ੍ਚਗਙ੍ਗਾ ਧਨੁष੍ਮਤੀ ਮਣਿਵਪ੍ਰਾ ਸੁਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਗਾ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਕृष੍ਣਤੋਯਾ ਪੁਣ੍ਯੋਦਾ ਨਾਗਵਤੀ ਸ਼ਿਵਾ ਸ਼ੇਵਾਲਿਨੀ ਮਣਿਤਟਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਾ ਵਰੁਣਾਵਤੀ ਵਿष੍ਣੁਪਦੀ ਮਹਾਨਦੀ ਹਿਰਣ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧਵਾਹਾ ਸੁਰਾਵਤੀ ਕਾਮੋਦਾ ਪਤਾਕਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯੇਤਾ ਮਹਾਨਦ੍ਯਃ । ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਗਙ੍ਗਾਸਮਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਆਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਂ ਪਾਪਂ ਵਿਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ । ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕੋਟਿਸ਼ਃ। ਤਾਸ਼੍ਚ ਨਦੀਰ੍ਯੇ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਤੇ ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਯੁषਃ। ਰੁਦ੍ਰੋਮਾਭਕ੍ਤਾ ਇਤਿ

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਜਿਸਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਸਮੁੰਦਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਸਦਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਇਹ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ, ਮੇਰੂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਸੀਤਾ, ਅਲਕਾਨੰਦਾ, ਚਕਸ਼ੁਭਦਰਾ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੋਲ ਅਮਰਗੰਡਿਕਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੇ ਚੌਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਉਥੇ ਦੇ ਮਰਦ ਕਾਲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪਨਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਉਥੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੇ ਕੂਆਂ ਤੋਂ ਪੀ ਕੇ ਲੋਕ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਜਾਂ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਮਾਲਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਪੂਰਵਗੰਡਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਮਾਪੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਲੋਕ ਤੇ ਭਦਰਸਾਲ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਮਰਦ ਚਿੱਟੇ, ਔਰਤਾਂ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਹਨ: ਸ਼ੈਲਵਰਨ, ਮਾਲ, ਕੋਰਜ, ਤ੍ਰਿਪਰਨ ਤੇ ਨੀਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਥੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ: ਸੀਤਾ, ਸੁਵਾਹਿਨੀ, ਹੰਸਵਤੀ, ਕਾਸਾ, ਮਹਾਚੱਕਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਵਤੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਸੁਰਸਾ, ਸ਼ਾਖਾਵਤੀ, ਇੰਦਰਵਤੀ, ਅੰਗਾਰਵਾਹਿਨੀ, ਹਰਿਤੋਯਾ, ਸੋਮਾਵਰਤਾ, ਸ਼ਤਹਰਦਾ, ਵਨਮਾਲਾ, ਵਸੁਮਤੀ, ਹੰਸਾ, ਸੁਪਰਨਾ, ਪੰਜਗੰਗਾ, ਧਨੁਸ਼ਮਤੀ, ਮਣਿਵਪਰਾ, ਸੁਬ੍ਰਹਮਭਾਗਾ, ਵਿਲਾਸਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਤੋਯਾ, ਪੁਣਯੋਦਾ, ਨਾਗਵਤੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਸ਼ੇਵਾਲਿਨੀ, ਮਣਿਤਟਾ, ਖੀਰੋਦਾ, ਵਰੁਣਾਵਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਹਿਰਣਯਸਕੰਧਵਾਹਾ, ਸੁਰਾਵਤੀ, ਕਾਮੋਦਾ, ਪਤਾਕਾ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾ ਕਰੋ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਨਿਸਰ੍ਗ ਏष ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਕੇਤੁਮਾਲਾਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਕਥਿਤਂ । ਨੈषਧਸ੍ਯਾਚਲੇਨਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਕੁਲਾਚਲਜਨਪਦਨਦ੍ਯਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ । ਤਥਾ ਚ ਵਿਸ਼ਾਖਕਮ੍ਬਲਜਯਨ੍ਤਕृष੍ਣਹਰਿਤਾਸ਼ੋਕਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯੇਤੇषਾਂ ਸਪ੍ਤਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਕੋਟਿਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸੂਤਿਃ । ਤਨ੍ਨਿਵਾਸਿਨੋ ਜਨਪਦਾਸ੍ਤਨ੍ਨਾਮਾਨ ਏਵ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾਃ । ਤਦ੍ਯਥਾ ਸੌਰਗ੍ਰਾਮਾਤ੍ਤਸਾਂਤਪੋ ਕृਤਸੁਰਾਸ਼੍ਰਵਣ ਕਮ੍ਬਲਮਾਹੇਯਾਚਲਕੂਟਵਾਸਮੂਲਤਪਕ੍ਰੌਞ੍ਚਕृष੍ਣਾਙ੍ਗਮਣਿਪਙ੍ਕਜਚੂਡਮਲਸੋਮੀਯਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਕ ਕੁਰਕੁਞ੍ਚਸੁਵਰ੍ਣਃ ਤਟਕਕੁਹ ਸ਼੍ਵੇਤਾਙ੍ਗਕृष੍ਣਪਾਟਵਿਦਕਪਿਲਕਰ੍ਣਿਕਮਹਿषਕੁਬ੍ਜਕਰਨਾਟਮਹੋਤ੍ਕਟਸ਼ੁਕਨਾਸਗਜਭੂਮਕਕੁਰਞ੍ਜਨ ਮਨਾਹਕਿਂਕਿਸਪਾਰ੍ਣਭੌਮਕਚੋਰਕਧੂਮਜਨ੍ਮ ਅਙ੍ਗਾਰਜਤੀਵਨਜੀਵਲੌਕਿਲਵਾਚਾਂ ਸਹਾਙ੍ਗਮਧੁਰੇਯਸ਼ੁਕੇਚਕੇਯਸ਼੍ਰਵਣਮਤ੍ਤ ਕਾਸਿਕਗੋਦਾਵਾਮਕੁਲਪਞ੍ਜਾਵਰ੍ਜ੍ਜਹਮੋਦਸ਼ਅਲਕ ਏਤੇ ਜਨਪਦਾਸ੍ਤਤ੍ਪਰ੍ਵਤੋਤ੍ਥਾ ਨਦੀਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ । ਤਦ੍ਯਥਾ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾ ਮਹਾਕਦਮ੍ਬਾ ਮਾਨਸੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸੁਮੇਧਾ ਬਹੁਲਾ ਵਿਵਰ੍ਣਾ ਪੁਙ੍ਖਾ ਮਾਲਾ ਦਰ੍ਭਵਤੀ ਭਦ੍ਰਾਨਦੀ ਸ਼ੁਕਨਦੀ ਪਲ੍ਲਵਾ ਭੀਮਾ ਪ੍ਰਭ़ਞ੍ਜਨਾ ਕਾਮ੍ਬਾ ਕੁਸ਼ਾਵਤੀ ਦਕ੍ਸ਼ਾ ਕਾਸਵਤੀ ਤੁਙ੍ਗਾ ਪੁਣ੍ਯੋਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਵਤੀ ਸੁਮੂਲਾਵਤੀ ਕਕੁਦ੍ਮਿਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਕਰਣ੍ਟਕਾ ਪੀਵਰੀ ਮਹਾਮਾਯਾ ਮਹਿषੀ ਮਾਨੁषੀ ਚਣ੍ਡਾ ਏਤਾ ਨਦੀਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਨਦ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਨੈਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੁਲਾਚਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਸ਼ਾਖ, ਕੰਬਲ, ਜਯੰਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਰਿਤ, ਅਸ਼ੋਕ, ਵਰਧਮਾਨ — ਇਹਨਾਂ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: ਸੌਰਗ੍ਰਾਮ, ਤਸਾਂਤਪ, ਕ੍ਰਿਤਸੁਰਾਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੰਬਲਮਾਹੇ, ਹੇਯਾਚਲਕੂਟ, ਵਾਸਮੂਲ, ਤਪਕ੍ਰੌਂਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਅੰਗਮਣੀ, ਪੰਕਜਚੂੜ, ਮਲਸੋਮੀਆ, ਸਮੁਦ੍ਰਾਂਤਕ, ਕੁਰਕੂੰਚ, ਸੁਵਰਣ, ਤਟਾਕੁਹਾ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਂਗ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਾਟ, ਵਿਦਕ, ਪਿਲਕਰਨੀ, ਕਾਮਹਿਸ਼, ਕੁਬਜ, ਕਰਨਾਟ, ਮਹੋਤਕਟ, ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ, ਗਜਭੂਮ, ਕਾਕੁਰੰਜਨ, ਮਨਾਹ, ਕਿੰਕਿਸ, ਪਾਰਣ, ਭੌਮਕ, ਚੋਰਕ, ਧੂਮਜਨਮ, ਅੰਗ, ਰਜਤ, ਇਵਨ, ਜੀਵਲਉ, ਕਿਲਵਾਚ, ਸਹੰਗ, ਮਧੁਰੇਯ, ਸ਼ੁਕੇਚ, ਕੇਯਸ਼੍ਰਵਣ, ਮੱਤ, ਕਾਸੀ, ਗੋਦਾਵਾ, ਅਮਕੁਲਪੰਜ, ਵਰਜ, ਹਮੋਦਾ, ਸਾਲਕਾ — ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ: ਪਲੱਖਾ, ਮਹਾਕਦੰਬਾ, ਮਾਨਸੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਸੁਮੇਧਾ, ਬਹੁਲਾ, ਵਿਵਰਣਾ, ਪੁੰਖਾ, ਮਾਲਾ, ਦਰਭਵਤੀ, ਭਦਰਾਨਦੀ, ਸ਼ੁਕਨਦੀ, ਪੱਲਵਾ, ਭੀਮਾ, ਪ੍ਰਭੰਜਨਾ, ਕੰਬਾ, ਕੁਸ਼ਾਵਤੀ, ਦਕ੍ਸ਼ਾ, ਕਾਸਾਵਤੀ, ਤੁੰਗਾ, ਪੁਣਯੋਦਾ, ਚੰਦ੍ਰਵਤੀ, ਸੁਮੂਲਾਵਤੀ, ਕਕੁਦਮਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਕਰੰਟਕਾ, ਪੀਵਰੀ, ਮਹਾਮਾਇਆ, ਮਹਿਸ਼ੀ, ਮਾਨੁਸ਼ੀ, ਚੰਡਾ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੇ ਚ ਮਣਿਕਾਞ੍ਚਨਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨਸ਼ਿਖਰਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣ ਤਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਤਰਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਚੋਤ੍ਤਰਕੁਰਵਃ । ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ ਵृਕ੍ਸ਼ੇष੍ਵੇਵ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਸਵਾਃ ਸਨ੍ਤਿ। ਮਣਿਭੂਮਿਃ ਸੁਵਰ੍ਣਬਾਲੁਕਾ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਚ੍ਯੁਤਾਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁषਾ ਵਸਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਯੁषਃ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਚਤੁਰ੍ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਦੇਵਲੋਕਾਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪੋ ਭਵਤਿ ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ । ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤਨਾਮਾਨੌ ਗਿਰਿਵਰੌ। ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਵਤੀ ਨਾਮ ਮਹਾਨਦੀ ਅਨੇਕਵृਕ੍ਸ਼ਫਲਾਨੇਕਨਦੀਸਮਾਕੁਲਾ। ਏਤਤ੍ਕੁਰੁਵਰ੍षਂ ਚ । ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸਮੁਦ੍ਰੋਰ੍ਮਿਮਾਲਾਢ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਦੇਵਲੋਕਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਦ੍ਵੀਪੋ ਭਵਤਿ ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ। ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਗਿਰਿਵਰਃ ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਸ੍ਤਾਵਦੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਮਾ ਨਦੀ ਨਿਰ੍ਗਤਾ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਧਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਤਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਦੈਵਤ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾ ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਯੁषਃ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਚਤੁਰ੍ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਵੀਪੋ ਰੁਦ੍ਰਾਕਰੋ ਨਾਮ । ਤਤ੍ਰ ਚ ਭਦ੍ਰਾਸਨਂ ਵਾਯੋਰਨੇਕਰਤ੍ਨਸ਼ੋਭਿਤਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਸ੍ਤਿष੍ਠਤਿ। ਤਪਨੀਯਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਯੁषਃ ।। ੮੪.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਮਣਕਾਂ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਮਣਕਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਗੋਲ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤਾ ਤੇ ਸੂਰ੍ਯਕਾਂਤਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਦ੍ਰਾਵਤੀ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਇਹੀ ਕੁਰੂਵਰਸ਼ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰ੍ਯ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਗੋਲ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰਤ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੂਰ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੂਰ੍ਯ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਪਾਰ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਰ ਨਾਂ ਦਾ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਗੋਲ ਹੈ। ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਭਦਰ ਆਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਜੀਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਇਯਂ ਭੂਪਦ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕਥਿਤਾ। ਇਦਾਨੀਂ ਭਾਰਤਂ ਨਵਭੇਦਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ। ਤਦ੍ਯਥਾ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕਸੇਰੁਃ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਗਭਸ੍ਤਿਃ ਨਾਗਦ੍ਵੀਪਃ ਸੌਮ੍ਯਃ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਃ ਵਾਰੁਣਃ ਭਾਤਰਂ ਚੇਤਿ। ਸਾਗਰਸਂਵृਤਮੇਕੈਕਂ ਯੋਜਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ। ਤਦ੍ਯਥਾ। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਲਯਃ ਸਹ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਨृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਵਤਃ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਮਨ੍ਦਰਸ਼ਾਰਦਰ੍ਦੁਰਕੋਲਾਹਲਸੁਰਮੈਨਾਕਵੈਦ੍ਯੁਤਵਾਰਨ੍ਧਮਪਾਣ੍ਡੁਰਤੁਙ੍ਗਪ੍ਰਸ੍ਥਕृष੍ਣਗਿਰਿਜਯਨ੍ਤਰੈਵਤऋष੍ਯਮੂਕਗੋਮਨ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕੂਟਸ਼੍ਰੀਚਕੋਰਕੂਟਸ਼ੈਲਕृਤਸ੍ਥਲ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਰਾਃ। ਤੇषਾਮਾਰ੍ਯਾ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾ ਜਨਪਦਾ ਵਸਨ੍ਤਿ। ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਚੈਤਾਸੁ ਨਦੀषੁ ਪਾਨੀਯਮ੍। ਤਦ੍ਯਥਾ ਗਙ੍ਗਾ ਸਿਨ੍ਧੁ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਸਰਯੂ ਯਮੁਨਾ ਇਰਾਵਤੀ ਦੇਵਿਕਾ ਕੁਹੂ ਗੋਮਤੀ ਧੂਤਪਾਪਾ ਬਾਹੁਦਾ ਦृषਦ੍ਵਤੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਿਸ੍ਵਰਾ ਗਣ੍ਡਕੀ ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਮਤੀ ਲੋਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਹਿਮਵਤ੍ਪਾਦਨਿਰ੍ਗਤਾਃ

ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌ ਭਾਗ ਸੁਣੋ: ਇੰਦਰ, ਕਸੇਰੂ, ਤਾਮਰਵਰਨ, ਗਭਸਤੀ, ਨਾਗਟਾਪੂ, ਸੌਮਯ, ਗੰਧਰਵ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਭਾਤਰ। ਹਰ ਇਕ ਟਾਪੂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਹਨ: ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕ੍ਸ਼, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ। ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਮੰਦਰ, ਸ਼ਾਰਦਾ, ਦਰਦੁਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਸੁਰਮਾ, ਮੈਨਾਕ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਵਾਰੰਧਮ, ਪਾਂਡੁਰ, ਤੁੰਗਪ੍ਰਸਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ, ਜਯੰਤ, ਰੈਵਤ, ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ, ਗੋਮੰਤ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਸ਼੍ਰੀਚਕੋਰ, ਕੂਟ, ਸ਼ੈਲ, ਕ੍ਰਿਤਸਥਲ ਆਦਿ। ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹੋਰ ਵੀ ਛੋਟੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਰੀਅ ਤੇ ਮਲੇਛ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਸਰਯੂ, ਯਮੁਨਾ, ਇਰਾਵਤੀ, ਦੇਵਿਕਾ, ਕੁਹੂ, ਗੋਮਤੀ, ਧੂਤਪਾਪਾ, ਬਾਹੁਦਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਨਿਸ੍ਵਰਾ, ਗੰਡਕੀ, ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਮਤੀ, ਲੋਹਿਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੋਣਾ ਜ੍ਯੋਤੀਰਥਾ ਨਰ੍ਮਦਾ ਸੁਰਸਾ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ ਤਮਸਾ ਪਿਪ੍ਪਲਾ ਕਰਤੋਯਾ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ ਚਿਤ੍ਰੋਤ੍ਪਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਞ੍ਜੁਲਾ ਬਾਲੁਕਾ ਵਾਹਿਨੀ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤੀ ਵਿਰਜਾ ਪਙ੍ਕਿਨੀ ਰਿਰੀ ਕੁਹੂ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ऋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਸੂਤਾਃ। ਮਣਿਜਾਲਾ ਸ਼ੁਭਾ ਤਾਪੀ ਪਯੋष੍ਣੀਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਦਾ ਵੇष੍ਣਾ ਪਾਸ਼ਾ ਵੈਤਰਣੀ ਵੇਦੀ ਪਾਲੀ ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀ ਤੋਯਾ ਦੁਰ੍ਗਾ ਅਨ੍ਤ੍ਯਾ ਗਿਰਾ ਏਤਾ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪਾਦੋਦ੍ਭਵਾਃ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਭੀਮਰਥੀ ਕृष੍ਣਾ ਵੇਣਾ ਵਞ੍ਜੁਲਾ ਤੁਙ੍ਗਭਦ੍ਰਾ ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਵਾਹ੍ਯਾ ਕਾਵੇਰੀ ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸਹ੍ਯਪਾਦੋਦ੍ਭਵਾਃ

ਸ਼ੋਣਾ, ਜੋਤਿਰਥਾ, ਨਰਮਦਾ, ਸੁਰਸਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ, ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਕਰਤੋਯਾ, ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ, ਚਿਤ੍ਰੋਤਪਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਾਲੁਕਾ, ਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਵਿਰਜਾ, ਪੰਕਿਨੀ, ਰਿਰੀ, ਕੁਹੂ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਕ੍ਸ਼ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਣਿਜਾਲਾ, ਸ਼ੁਭਾ, ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਦਾ, ਵੇਸ਼ਣਾ, ਪਾਸ਼ਾ, ਵੈਤਰਣੀ, ਵੇਦੀ, ਪਾਲੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਤੋਯਾ, ਦੁਰਗਾ, ਅੰਤਿਆ, ਗਿਰਾ—ਇਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾ, ਵੇਣਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ, ਵਾਹਿਆ, ਕਾਵੇਰੀ—ਇਹ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਤਮਾਲਾ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਣੀ ਪੁष੍ਪਾਵਤੀ ਉਤ੍ਪਲਾਵਤੀ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਮਲਯਜਾਃ। ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ ऋषਿਕੁਲ੍ਯਾ ਇਕ੍ਸ਼ੁਲਾ ਤ੍ਰਿਵਿਦਾ ਲਾਙ੍ਗੂਲਿਨੀ ਵਂਸ਼ਵਰਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਤਨਯਾਃ। ऋषਿਕਾ ਲੂਸਤੀ ਮਨ੍ਦਗਾਮਿਨੀ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਃ। ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਨਦ੍ਯਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਨਦ੍ਯਃ। ਏष ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪੋ ਯੋਜਨਲਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਅਧ੍ਯਾਯਃ ੮੬ ਅਤਃ ਪਰਂ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਪਰਿਣਾਹਾਲ੍ਲਵਣੋਦਕਸ਼੍ਚ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸਮਸ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਵृਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੁਣ੍ਯਾ ਜਨਪਦਾਸ਼੍ਚਿਰਾਨ੍ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਰਹਿਤਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ੋऽਯਮ੍। ਸਪ੍ਤੈਵ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਚੋਭਯਤੋ ਲਵਣਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਧੀ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਃ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰ ਉਦਯੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣ ਜਲਧਾਰੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ। ਸੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਜਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਵਰ੍षਤਿ। ਤਸ੍ਯ ਪਾਰੇ ਰੈਵਤਕੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ। ਸੈਵ ਨਾਰਦੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦਪਰ੍ਵਤਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਤਸ੍ਯ ਚਾਪਰੇਣ ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਸੈਵ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਨੇਕਵਿਧਾਃ ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਰੇ ਰਜਤੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਃ ਸੈਵ ਸ਼ਾਕੋਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣਾਮ੍ਬਿਕੇਯਃ ਸ ਚ ਵਿਭ੍ਰਾਜਸੋ ਭਣ੍ਯਤੇ। ਸ ਏਵ ਕੇਸਰੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਗਿਰਿਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਦ੍ਯਥਾ। ਉਦਯਸੁਕੁਮਾਰੋ ਜਲਧਾਰਕ੍ਸ਼ੇਮਕਮਹਾਦ੍ਰੁਮੇਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਰ੍ਵਤਨਾਮਭਿਰਪਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਾਕਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤਮਹਾਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਨਾਮ੍ਨ੍ਯਃ। ਤਦ੍ਯਥਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨਨ੍ਦਾ ਵੇਣਿਕਾ ਧੇਨੁਃ ਇਕ੍ਸ਼ੁਮਤੀ ਗਭਸ੍ਤਿ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਨਦ੍ਯਃ

ਸ਼ਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ—ਇਹ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ, ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਲਾ, ਤ੍ਰਿਵਿਦਾ, ਲਾਂਗੂਲਿਨੀ, ਵੰਸ਼ਵਰਾ—ਇਹ ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਦੀ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਲੂਸਤੀ, ਮੰਦਗਾਮਿਨੀ, ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ—ਇਹ ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਬੂ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ਼ਾਕ ਟਾਪੂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਜੰਬੂ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਚੌੜਾ, ਲਵਣ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ ਜਾਂ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲਵਣ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਦਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਲਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਮੀਂਹ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਰਦ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਜਤ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੰਬਿਕੇਯ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਭਰਾਜਸਾ ਜਾਂ ਕੇਸਰੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਉਦਯਾ, ਸੁਕੁਮਾਰਾ, ਜਲਧਾਰਾ, ਖੇਮਾ, ਮਹਾਦਰੁਮ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਕ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ: ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨੰਦਾ, ਵੇਣਿਕਾ, ਧੇਨੁ, ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ, ਗਭਸਤੀ।

ਅਥ ਤृਤੀਯਂ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ। ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਃ ਪਰਿਵृਤਃ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ। ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਪ੍ਤ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਦ੍ਵਿਨਾਮਾਨਃ। ਤਦ੍ ਯਥਾ --- ਕੁਮੁਦਵਿਦ੍ਰੁਮੇਤਿ ਚ ਸੋਚ੍ਯਤੇ। ਉਨ੍ਨਤੋ ਹੇਮਪਰ੍ਵਤਃ ਸੈਵ। ਬਲਾਹਕੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਸੈਵ। ਤਥਾ ਦ੍ਰੋਣਃ ਸੈਵ ਪੁष੍ਪਵਾਨ੍। ਕਙ੍ਕਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸੈਵ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਃ। ਤਥਾ षष੍ਠੋ ਮਹਿषਨਾਮਾ ਸ ਏਵ ਹਰਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਸਤਿ। ਸਪ੍ਤਮਸ੍ਤੁ ਕਕੁਦ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਮ ਸੈਵ ਮਨ੍ਦਰਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਏਤੇषਾਂ ਵਰ੍षਭੇਦੋ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਨਾਮਸਂਜ੍ਞਃ। ਕੁਮੁਦਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤਮੁਦ੍ਭਿਦਂ ਤਦੇਵ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਉਨ੍ਨਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਂ ਵੇਣੁਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦੇਵ ਭਵਤਿ। ਬਲਾਹਕਸ੍ਯ ਜੀਮੂਤਂ ਤਦੇਵ ਰਥਾਕਾਰ ਇਤਿ।ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਯ ਹਰਿਤਂ ਤਦੇਵ ਬਲਾਧਨਂ ਭਵਤਿ। ਕਙ੍ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਕਕੁਦ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਮ। ਵृਤ੍ਤਿਮਤ੍ ਤਦੇਵ ਮਾਨਸਂ ਮਹਿषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਕਰਮ੍। ਕਕੁਦ੍ਮਤਃ ਕਪਿਲਂ ਤਦੇਵ ਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਨਾਮ। ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ। ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਨਾਮ੍ਨ੍ਯੋ ਨਦ੍ਯਃ। ਪ੍ਰਤਪਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾ ਸੈਵੋਚ੍ਯਤੇ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ਼ਿਵਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਸਾ ਚ ਭਵਤਿ। ਤृਤੀਯਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਨਾਮ ਸੈਵ ਕृष੍ਣਾ ਭਣ੍ਯਤੇ। ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਹ੍ਰਾਦਿਨੀ ਨਾਮ ਸੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ। ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸੈਵ। ਵਰ੍ਣਾ षष੍ਠੀ ਸੈਵ ਵਿਭਾਵਰੀ। ਮਹਤੀ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸੈਵ ਧृਤਿਃ। ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦਨਦ੍ਯਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸਂਨਿਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚ ਕਥਿਤਃ। ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਕੁਸ਼ਸ੍ਤਮ੍ਬਃ। ਏष ਚ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੋ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦੇਨਾਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ

ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਪਰਵਤ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਹਨ: ਕੁਮੁਦ, ਵਿਦਰੁਮ, ਉਨ੍ਨਤ, ਹੇਮਪਰਵਤ, ਬਲਾਹਕ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ, ਕਂਕ, ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ, ਮਹਿਸ਼, ਹਰੀ, ਕਕੁਦਮਾਨ ਤੇ ਮੰਦਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਵਤ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਪਰਵਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਂ ਹਨ: ਕੁਮੁਦ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਨਤ ਦਾ ਲੋਹਿਤ, ਬਲਾਹਕ ਦਾ ਜੀਮੂਤ, ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਹਰੀਤ, ਕਂਕ ਦਾ ਕਕੁਦਮਾਨ, ਮਹਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਤੇ ਕਕੁਦਮਾਨ ਦਾ ਕਪਿਲ। ਇਹ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ। ਇੱਥੇ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ: ਪ੍ਰਤਾਪਾ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾ; ਸ਼ਿਵਾ, ਯਸ਼ੋਦਾ; ਪਿਤ੍ਰਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ; ਹ੍ਰਾਦਿਨੀ, ਚੰਦਰਾ; ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ, ਸ਼ੁਕਲਾ; ਵਰਣਾ, ਵਿਭਾਵਰੀ; ਮਹਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਡੰਡਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਥ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਭਵਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਾਨਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨਾਵृਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਧਾਨਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਪ੍ਰਥਮਃ ਕੌਞ੍ਚੋ ਵਿਦ੍ਯੁਲ੍ਲਤੋ ਰੈਵਤੋ ਮਾਨਸਃ ਸੈਵ ਪਾਵਕਃ। ਤਥੈਵਾਨ੍ਧਕਾਰਃ ਸੈਵਾਚ੍ਛੋਦਕਃ। ਦੇਵਾਵृਤ੍ਤੋ ਸ ਚ ਸੁਰਾਪੋ ਭਣ੍ਯਤੇ। ਤਤੋ ਦੇਵਿष੍ਠਃ ਸ ਏਵ ਕਾਞ੍ਚਨਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੋ ਭਵਤਿ। ਦੇਵਨਨ੍ਦਾਤ੍ਪਰੋ ਗੋਵਿਨ੍ਦਃ, ਦ੍ਵਿਵਿਨ੍ਦ ਇਤਿ। ਤਤਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਃ ਸੈਵ ਤੋषਾਸ਼ਯਃ। ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਰਤ੍ਨਮਯਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਕ੍ਰੀਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਃ। ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਥਾ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਕੁਸ਼ਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਸੈਵ ਮਾਧਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਵਾਮਨਸ੍ਯ ਮਨੋऽਨੁਗਃ ਸੈਵ ਸਂਵਰ੍ਤਕਸ੍ਤਤੋष੍ਣਵਾਨ੍ ਸੋਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ। ਤਤਃ ਪਾਵਕਃ ਸੈਵ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ। ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਧਕਾਰਃ ਸੈਵ ਸਂਮੋਹਃ। ਤਤੋ ਮੁਨਿਦੇਸ਼ਃ ਸ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ। ਤਤੋ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਃ ਸੈਵਾਨਰ੍ਥ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਪ੍ਤੈਵ ਨਦ੍ਯਃ।। ੮੭.

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਦਵੀਪ ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਲਤਾ, ਰੈਵਤ, ਮਾਨਸ, ਪਾਵਕ, ਅੰਧਕਾਰ, ਅਛੋਦਕ, ਦੇਵਾਵ੍ਰਿਤ, ਸੁਰਾਪ, ਦੇਵੀਸ਼ਠ, ਕਾਂਚਨਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਦੇਵਨੰਦ, ਗੋਵਿੰਦ, ਦ੍ਵਿਵਿੰਦ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਤੇ ਤੋਸ਼ਾਸ਼ਯ। ਇਹ ਸੱਤ ਰਤਨ-ਮਈ ਪਰਵਤ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਮਾਧਵ, ਵਾਮਨ ਦਾ ਮਨੋਨੁਗ ਤੇ ਸੰਵਰਤਕ, ਤੋਸ਼ਣਵਾਨ ਤੇ ਸੋਮਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਾਵਕ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਸੰਮੋਹ, ਮੁਨੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤੇ ਦੁੰਦੁਭਿ ਦਾ ਅਨਰਥ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰਿ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖ੍ਯਾਤਿ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਤੇ ਗੰਗਾ। ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਵਹਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮਰਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਹਾ, ਮਨੋਜਵਾ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰੋਦਾ, ਖ੍ਯਾਤਿ ਨੂੰ ਗੋਬਹੁਲਾ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਵੇਗਾ। ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਘਿਉ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਘृਤਸਮੁਦ੍ਰਮਾਵृਤ੍ਯ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਸਪ੍ਤ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਾਵਤ੍ਯੋ ਨਦ੍ਯਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਸੁਮਹਾਨ੍ ਪੀਤਃਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਾਤ੍ ਸਾਰ੍ਵਗੁਣਸੌਵਰ੍ਣਰੋਹਿਤਸੁਮਨਸਕੁਸ਼ਲ ----- ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਵੈਦ੍ਯੁਤਾ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾ ਵਰ੍षਾਣਿ ਚੇਤਿ। ਅਥ षष੍ਠਂ ਗੋਮੇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਂ ਯਥਾ ਸੁਰੋਦੇਨਾਵृਤਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸੁਰੋਦੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਗੋਮੇਦੇਨਾਵृਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਪਰ੍ਵਤੌ ਦ੍ਵਾਵੇਵ। ਏਕਸ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ਤਾਵਸਰਃ। ਅਪਰਸ਼੍ਚ ਕੁਮੁਦ ਇਤਿ। ਸਮੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਪੁष੍ਕਰੇਣਾਵृਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੁष੍ਕਰਾਖ੍ਯੇ ਮਾਨਸੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਰ੍षਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਚ। ਸ੍ਵਾਦੋਦਕੇਨਾਵृਤਮ੍। ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਟਾਹਮ੍। ਏਤਤ੍ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਚ ਸਕਟਾਹਵਿਸ੍ਤਾਰਪ੍ਰਮਾਣਮ੍। ਏਵਂਵਿਧਾਨਾਮਣ੍ਡਾਨਾਂ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਏਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਨਾਰਾਯਣਃ ਕ੍ਰੋਡਰੂਪੀ ਰਸਾਤਲਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਦਂष੍ਟ੍ਰੈਕੈਨੋਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ। ਏष ਵਃ ਕਥਿਤੋ ਮਾਰ੍ਗੋ ਭੂਮੇਰਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵੋऽਸ੍ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਕੈਲਾਸਂ ਨਿਲਯਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੮੮.

ਘਿਉਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋਹਣੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਸੁਮਹਾਨ, ਪੀਤਾ, ਸ਼ਾਤਕੌੰਭ, ਸਰਵਗੁਣਸੌਵਰਨ, ਰੋਹਿਤ, ਸੁਮਨਸ, ਕੁਸ਼ਲ, ਜਾਮਬੂਨਦ ਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਗੋਮੇਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲਮਲ ਖੇਤਰ ਸੁਰੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੋਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਹਣੇ ਵੱਡੇ ਗੋਮੇਦ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਇੱਕ ਤਾਵਸਰ ਤੇ ਦੂਜਾ ਕੁਮੁਦ। ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੋਹਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੀਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਦੰਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੇ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮ ਵਾਲੇ।