ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਮਿਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਚ ਕਥਿਤਂ ਮਨੋਰ੍ਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੭੪.

ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਭ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮਨੂ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਚਾਪਿ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਂ ਚੈਵ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੭੫.

ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਗਤਿਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਃ ਪृਥਕ੍ ।। ੭੫.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਦ੍ਵੀਪਭੇਦਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਚ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣੇਹ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੈਰ੍ਵਿਤਤਂ ਜਗਤ੍ ।। ੭੫.

ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਇੱਥੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ । ਯੇषਾਂ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੭੫.

ਮੈਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਲੋਕ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਯੇ ਭਾਵਾ ਨ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਸਾਧਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਕृਤਿਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੭੫.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ; ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਲਪਣਯੋਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਵ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੭੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਤੇ ਗੋਲਾਈ, ਯੋਜਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ।

ਸ਼ਤਮੇਕਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਕੀਰ੍ਣਂ ਯੋਜਨੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ ।। ੭੫.

ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।

ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸਂਕੀਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਤੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵਿਵृਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲਾਜਾਲਸਮੁਦ੍ਭਵੈਃ । ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਦੀਭਿਃ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ।। ੭੫.

ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਃ ਪृਥੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ । ਨਵਭਿਸ਼੍ਚਾਵृਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਭੁਵਨੈਰ੍ਭੂਤਭਾਵਨਃ ।। ੭੫.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗੋਲ ਹੈ, ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਲਵਣੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ । ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੭੫.

ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾ ਦੀਰ੍ਘਾ षਡੇਤੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਉਭਯਤ੍ਰਾਵਗਾਢਾਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਰੌ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮੌ ।। ੭੫.

ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਛੇ ਲੰਬੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ਾ ਪਰਬਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਹਿਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹੇਮਵਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸੁਸੁਖਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿषਧਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਹਾਨ੍ ।। ੭੫.

ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਜ਼ਿਆਦातर ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਧ ਪਰਬਤ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਃਸ ਸੌਵਰ੍ਣੋ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚੋਲ੍ਬਮਯੋ ਗਿਰਿਃ । ਵृਤ੍ਤਾਕृਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਰਃ ਸਮੁਚ੍ਛਿਤਃ ।। ੭੫.

ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਅਤੇ ਚੌਕੋਣਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਨਾਭਿਮਣ੍ਡਲਸਂਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ।। ੭੫.

ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇ ਨਾਭੀ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ । ਪੀਤਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਸੌ ਤੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ ।। ੭੫.

ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਯ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭृਙ੍ਗਪਤ੍ਰਨਿਭਸ਼੍ਚਾਸੌ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਯਤੋऽਥ ਸਃ । ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੇਰੋਰ੍ਨਾਮਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਃ ।। ੭੫.

ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਬੀ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਭਾਵਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੭੫.

ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰੰਗ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਵृਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਤਃ ਪਰਿਮਾਣਤਃ । ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਵੈਦੂਰ੍ਯਮਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ । ਮਯੂਰਬਰ੍ਹਿਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ ।। ੭੫.

ਇਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਹੈ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਵੈਦੂਰੀ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪਰ੍ਵਤਰਾਜਾਨਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸੇਵਿਤਾਃ । ਤੇषਾਮਨ੍ਤਰਵਿष੍ਕਮ੍ਭੋ ਨਵਸਾਹਸ੍ਤ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੭੫.

ਇਹ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਿਲਾਵृਤਂ ਨਾਮ ਮਹਾਮੇਰੋਃ ਸ ਸਂਭਵਃ । ਨਵੈਵ ਤੁ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚ ਸਃ ।। ੭੫.

ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਮੇਰੁਰ੍ਵਿਧੂਮ ਇਵ ਪਾਵਕਃ । ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਮੇਰੋਰੁਤ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੭੫.

ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂ ਮੇਰੂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਧਾ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ।

ਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ षਡਤ੍ਰ ਤੇषਾਂ ਤੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਂ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਤਦ੍ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੭੫.

ਇੱਥੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਸ਼ਾ ਪਰਬਤ ਹਨ; ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍षੇ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਃ । ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਤੇषਾਮਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੭੫.

ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਇਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਚਾਯਤੌ ਗਿਰੀ । ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਨਿषਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਪਰੇ । ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਞ੍ਛृਙ੍ਗਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੭੫.

ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ; ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟਾ, ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਨਿषਧਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਾਗੇਨ ਹੇਮਕੂਟਃ ਪ੍ਰਹੀਯਤੇ । ਹਿਮਵਾਨ੍ ਵਿਂਸ਼ਭਾਗੇਨ ਹੇਮਕੂਟਾਤ੍ ਪ੍ਰਹੀਯਤੇ ।। ੭੫.

ਨਿਸ਼ਧ ਦਾ ਆਕਾਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਮਵਤ ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਘੱਟ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਹੇਮਕੂਟੋ ਮਹਾਗਿਰਿਃ । ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਹਿਮਵਾਨ੍ ਸ਼ੈਲ ਆਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ।। ੭੫.

ਹੇਮਕੂਟਾ, ਮਹਾਂ ਪਰਬਤ, ਅਠਠੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ; ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲੀਭਾਵਾਦ੍ ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਯਥਾ ਚੇਮੇ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੭੫.

ਦਵੀਪ ਦੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਕਾਰਨ, ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਘਟ-ਵਾਧ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਜਨਪਦਾਸ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਚੈਵ ਤਤ੍ । ਪ੍ਰਪਾਤਵਿषਮੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਤੈਰਾਵृਤਾਨਿ ਤੁ ।। ੭੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਹੀ ਵਰਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਢਲਵਾਂ ਅਤੇ ਉਚ-ਨੀਚ ਹਨ।