ਮਦਂਸ਼ੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਿष੍ਣੁਨਾਮਾ ਮਹੀਤਲੇ । ਅਵਤੀਰ੍ਣੋ ਭਵਨ੍ਤਂ ਤੁ ਆਰਾਧਯਤਿ ਸ਼ਂਕਰ ।। ੭੩.
ਮੇਰਾ ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਪੂਜਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕਾਦਂਸ਼ਾਤ੍ ਸृष੍ਟ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਂ ਘਨਂ ਤਥਾ । ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਚ੍ਚ ਨ ਵਿਦ੍ਮਃ ਕ੍ਵ ਲਯਂ ਗਤਃ ।। ੭੩.
ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕ ਗਿਆ।
ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਮੇष ਹਰਿਰ੍ਦੇਵਃ ਸਰ੍ਵਗਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਨਃ । ਵਰਦੋऽਭੂਤ੍ ਪੁਰਾ ਮਹ੍ਯਂ ਤੇਨਾਹਂ ਦੈਵਤੈਰ੍ਵਰਃ ।। ੭੩.
ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਾਂ।
ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ ਪਰੋ ਦੇਵੋ ਨ ਭੂਤੋ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਏਤਦ੍ ਰਹਸ੍ਯਂ ਵੇਦਾਨਾਂ ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ । ਮਯਾ ਵਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵਿष੍ਣੁਰਿਹੇਜ੍ਯਤੇ ।। ੭੩.
ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਪੁਨਸ੍ਤੇ ऋषਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਰੁਦ੍ਰਂ ਪੁਰਾਣਪੁਰੁषਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਧ੍ਰੁਵਮਵ੍ਯਯਮ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਮਜਂ ਸ਼ਂਭੁਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਪਾਣਿਨਮ੍ ।। ੭੪.
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਦੀਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਟੱਲ, ਅਜਨਮਾ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ऋषਯ ਊਚੁਃ । ਤ੍ਵਂ ਪਰਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਮਸ੍ਮਾਕਂ ਚ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਪृਚ੍ਛਾਮ ਤੇਨ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਕਂ ਤਦ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੭੪.
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਡਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।
ਭੂਮਿਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕृਪਯਾ ਦੇਵਦੇਵ ਉਮਾਪਤੇ ।। ੭੪.
ਹੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਕਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।
ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਭਵਾਦੀਨਾਂ ਵਾਯਵ੍ਯੇ ਚ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੭੪.
ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਭਵ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਇਦਾਨੀਂ ਚ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮਾਸਾਦ੍ ਵਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਗਦਤੋ ਮਮ ਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੭੪.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ੋ।
ਤੇषਾਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸੂਤ੍ਯਾ ਤੁ ਭੁਕ੍ਤੇਯਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਜਾ । ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ ।। ੭੪.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਇਸ ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਮਿਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਚ ਕਥਿਤਂ ਮਨੋਰ੍ਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੭੪.
ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਭ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮਨੂ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਚਾਪਿ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਂ ਚੈਵ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੭੫.
ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਗਤਿਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਃ ਪृਥਕ੍ ।। ੭੫.
ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਦ੍ਵੀਪਭੇਦਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਚ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣੇਹ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੈਰ੍ਵਿਤਤਂ ਜਗਤ੍ ।। ੭੫.
ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਇੱਥੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ । ਯੇषਾਂ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੭੫.
ਮੈਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਲੋਕ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਯੇ ਭਾਵਾ ਨ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਸਾਧਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਕृਤਿਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੭੫.
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ; ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਲਪਣਯੋਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੭੫.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਤੇ ਗੋਲਾਈ, ਯੋਜਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ।
ਸ਼ਤਮੇਕਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਕੀਰ੍ਣਂ ਯੋਜਨੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ ।। ੭੫.
ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸਂਕੀਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਤੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵਿਵृਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲਾਜਾਲਸਮੁਦ੍ਭਵੈਃ । ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਦੀਭਿਃ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ।। ੭੫.
ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਃ ਪृਥੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ । ਨਵਭਿਸ਼੍ਚਾਵृਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਭੁਵਨੈਰ੍ਭੂਤਭਾਵਨਃ ।। ੭੫.
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗੋਲ ਹੈ, ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਲਵਣੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ । ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੭੫.
ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾ ਦੀਰ੍ਘਾ षਡੇਤੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਉਭਯਤ੍ਰਾਵਗਾਢਾਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਰੌ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮੌ ।। ੭੫.
ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਛੇ ਲੰਬੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ਾ ਪਰਬਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਹਿਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹੇਮਵਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸੁਸੁਖਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿषਧਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਹਾਨ੍ ।। ੭੫.
ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਜ਼ਿਆਦातर ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਧ ਪਰਬਤ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਃਸ ਸੌਵਰ੍ਣੋ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚੋਲ੍ਬਮਯੋ ਗਿਰਿਃ । ਵृਤ੍ਤਾਕृਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਸ੍ਤ੍ਰਃ ਸਮੁਚ੍ਛਿਤਃ ।। ੭੫.
ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਅਤੇ ਚੌਕੋਣਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਨਾਭਿਮਣ੍ਡਲਸਂਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ।। ੭੫.
ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇ ਨਾਭੀ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ । ਪੀਤਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਸੌ ਤੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ ।। ੭੫.
ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਯ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭृਙ੍ਗਪਤ੍ਰਨਿਭਸ਼੍ਚਾਸੌ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਯਤੋऽਥ ਸਃ । ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੇਰੋਰ੍ਨਾਮਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਃ ।। ੭੫.
ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਬੀ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਭਾਵਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੭੫.
ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰੰਗ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਵृਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਤਃ ਪਰਿਮਾਣਤਃ । ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਵੈਦੂਰ੍ਯਮਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ । ਮਯੂਰਬਰ੍ਹਿਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ ।। ੭੫.
ਇਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਹੈ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਵੈਦੂਰੀ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯੋऽਸੌ ਸਕਲਵਿਦ੍ਯਾਵਬੋਧਿਤਪਰਮਾਤ੍ਮਰੂਪੀ ਵਿਗਤਕਲ੍ਮषਃ ਪਰਮਾਣੁਰਚਿਨ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸਕਲਲੋਕਾਲੋਕਵ੍ਯਾਪੀ ਪੀਤਾਮ੍ਬਰੋਰੁਵਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਰੋ ਗੁਣਤੋਮੁਖ੍ਯਤਸ੍ਤੁ - ਅਣੁਮਹਦ੍ਦੀਰ੍ਘਹ੍ਰਸ੍ਵਮਕृਸ਼ਮਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤ - ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਰੂਪਮ੍ । ਸ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵ -{੫} ਰਜਸ੍ਤਮੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਃ ਸਲਿਲਂ ਸਸਰ੍ਜ । ਤਚ੍ਚ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ - ਨਾਦਿਪੁਰੁषਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੋ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸਕਲਜਗਨ੍ਮਯਃ ਸਰ੍ਵਮਯੋ ਦੇਵਮਯੋ ਯਜ੍ਞਮਯ ਆਪੋਮਯ ਆਪੋਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਯਾ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਨਾਭੌ ਸਦਬ੍ਜਂ ਨਿਃਸਸਾਰ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਕਲ - ਵੇਦਨਿਧਿਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ -{੧੦} ਭਵਤ੍ ਸ ਚ ਸਨਕਸਨਨ੍ਦਨਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦੀਨ੍ ਜ੍ਞਾਨਧਰ੍ਮਿਣਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਨੁਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਮਰੀਚ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਸਸਰ੍ਜ । ਯਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵੋ ਮਨੁਰ੍ਭਗਵਤਾ ਸृष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਰਭ੍ਯ ਭੁਵਨਸ੍ਯਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਚ ਮਨੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰੌ ਬਭੂਵਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦੌ । {੧੫} ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਸ੍ਯ ਦਸ਼ ਪੁਤ੍ਰਾ ਬਭੂਵੁਃ । ਆਗ੍ਨੀਘ੍ਰੋऽਗ੍ਨਿਬਾਹੁ - ਰ੍ਮੇਧੋ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵੋ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਾਨ੍ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਹਵ੍ਯਵਪੁष੍ਮਤ੍ਸਵਨਾਨ੍ਤਾਃ । ਸ ਚ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਸਪ੍ਤ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ । ਤਤ੍ਰ ਚਾਗ੍ਨੀਧ੍ਰਂ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪੇਸ਼੍ਵਰਂ ਚਕ੍ਰੇ। {੨੦} ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪੇਸ਼੍ਵਰਂ ਮੇਧਾਤਿਥਿਂ ਕੁਸ਼ੇ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੇ ਦ੍ਯੁਤਿਮਨ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੇ ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤਂ ਗੋਮੇਦਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਂ ਹਵ੍ਯਂ ਪੁष੍ਕਰਾਧਿਪਤਿਂ ਸਵਨਮਿਤਿ । ਪੁष੍ਕਰੇਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਸਵਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹਾਵੀਤਧਾਤਕੀ ਭਵੇਤਾਮ੍ ।। {੨੫} ਤਯੋਰ੍ਦੇਸ਼ੌ ਗੋਮੇਦਸ਼੍ਚ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਧਾਤਕੇਰ੍ਧਾਤਕੀਖਣ੍ਡਂ ਕੁਮੁਦਸ੍ਯ ਚ ਕੌਮੁਦਮ੍ । ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਾਧਿਪਤੇਰਪਿ ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸਕੁਸ਼ਵੈਦ੍ਯੁਤਜੀਮੂਤਨਾਮਾਨਃ । ਸਕੁਸ਼ਸ੍ਯ ਸਕੁਸ਼ਨਾਮਾ ਦੇਸ਼ਃ ਵੈਦ੍ਯੁਤਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯੁਤਃ {੩੦} ਜੀਮੂਤਸ੍ਯ ਜੀਮੂਤ ਇਤਿ ਏਤੇ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੇਰ੍ਦੇਸ਼ਾ ਇਤਿ ਤਥਾ ਚ ਦ੍ਯੁਤਿਮਤਃ ਸਪ੍ਤ ਪੁਤ੍ਰਕਾਃ ਕੁਸ਼ਲੋ ਮਨੁਗੋष੍ਠੌष੍ਣਃ ਪੀਵਰੋਦ੍ਯਾਨ੍ਧਕਾਰਕਮੁਨਿਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ਼੍ਚੇਤਿ । ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੇ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਦੇਸ਼ਨਾਮਾਨਿ । ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਪਿ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤਃ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਉਦ੍ਭਿਦੋ ਵੇਣੁਮਾਂ - {੩੫} ਸ਼੍ਚੈਵ ਰਥੋਪਲਮ੍ਬਨੋ ਧृਤਿਃ ਪ੍ਰਭਾਕਰਃ - ਕਪਿਲ ਇਤਿ। ਤਨ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਾਕਾਧਿਪਸ੍ਯਾਪਿ ਸਪ੍ਤ ਪੁਤ੍ਰਾ ਮੇਧਾਤਿਥੇਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਭਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸੁਖੋਦਯਂਨਨ੍ਦਸ਼ਿਵਕ੍ਸ਼ੇਮਕਧ੍ਰੁਵਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਏਤਨ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਿ । {੪੦} ਅਥ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਪਿ ਆਗ੍ਨੀਧ੍ਰਸ੍ਯ ਨਵ ਪੁਤ੍ਰਾ ਬਭੂਵੁਃ । ਤਦ੍ਯਥਾ ਨਾਭਿਃ ਕਿਂਪੁਰੁषੋ ਹਰਿਵਰ੍ष ਇਲਾਵृਤੋ ਰਮ੍ਯਕੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਕੁਰੁਰ੍ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਃ ਕੇਤੁਮਾਲਸ਼੍ਚੇਤਿ । ਏਤਨ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਿ । ਨਾਭੇਰ੍ਹੇਮਵਨ੍ਤਂ ਹੇਮਕੂਟਂ ਕਿਂਪੁਰੁषਂ ਨੈषਧਂ ਹਰਿਵਰ੍षਂ ਮੇਰੁਮਧ੍ਯਮਿਲਾਵृਤ੍ਤਂ ਨੀਲਂ ਰਮ੍ਯਕਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯਂ {੪੫} ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਤਃ ਕੁਰਵੋ ਮਾਲ੍ਯਵਨ੍ਤਂ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਂ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਂ ਕੇਤੁਮਾਲਮਿਤਿ । ਏਵਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਭੁਵਨ- ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ । ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਚੈਵਮੇਵ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤ ਪਾਰ੍ਥਿਵੈਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭੂਮੇਃ ਪਾਲਨਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ । ਏष ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸਦਾ ਭਵਤੀਤਿ । {੫੦} ਅਤ੍ਰ ਨਾਭੇਃ ਸਰ੍ਗਂ ਕਥਯਾਮਿ । ਨਾਭਿਰ੍ਮੇਰੁਦੇਵ੍ਯਾਂ ਪੁਤ੍ਰਮਜਨਯਦ੍ ऋषਭਨਾਮਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਭਰਤੋ ਜਜ੍ਞੇ ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਾਵਦਗ੍ਰਜਃ । ਤਸ੍ਯ ਭਰਤਸ੍ਯ ਪਿਤਾ ऋषਭੋ ਹਿਮਾਦ੍ਰੇਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਵਰ੍षਮਦਾਦ੍ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ । ਭਰਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮਾ । ਤਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਭਰਤੋऽਪਿ ਵਨਂ ਯਯੌ । {੫੫} ਸੁਮਤੇਸ੍ਤੇਜਸ੍ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਤ੍ਸੁਰ੍ਨਾਮਾ । ਤਸ੍ਯਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨੋ ਨਾਮ । ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਰਮੇष੍ਠੀ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਹਰ੍ਤ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਨਿਖਾਤਃ ਨਿਖਾਤਸ੍ਯ ਉਨ੍ਨੇਤਾ ਉਨ੍ਨੇਤੁਰਪ੍ਯਭਾਵਸ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਤਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਤੋਤਾ ਪ੍ਰਸ੍ਤੋਤੁਸ਼੍ਚ ਵਿਭੁਃ ਵਿਭੋਃ ਪृਥੁਃ ਪृਥੋਰਨਨ੍ਤਃ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਗਯਃ ਗਯਸ੍ਯ ਨਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰਾਟਃ {੬੦} ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤਤਃ ਸੁਧੀਮਾਨ੍ ਧੀਮਤੋ ਮਹਾਨ੍ ਮਹਤੋ ਭੌਮਨੋ ਭੌਮਨਸ੍ਯ ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਤ੍ਵष੍ਟੁਰ੍ਵਿਰਜਾਃ ਤਸ੍ਯ ਰਾਜੋ ਰਾਜਸ੍ਯ ਸ਼ਤਜਿਤ੍ । {੬੩} ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ਤਂ ਜਜ੍ਞੇ ਤੇਨੇਮਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਤੈਰਿਦਂ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍षਂ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਂ ਸਮਾਙ੍ਕਿਤਮ੍ ।। ੭੪.
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੈਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚੌੜਾ ਛਾਤੀ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾਪਣ, ਵੱਡਾਪਣ, ਲੰਬਾਈ, ਛੋਟਾਈ, ਪਤਲਾਪਣ, ਲਾਲੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਸੁਰਤ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਤੇ ਸਾਰੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ। ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਅਕਲਪਣਯੋਗ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਾਨਵ ਸਵਾਯੰਭੂ, ਮਰੀਚਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਤੱਕ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨਿਬਾਹੁ, ਮੇਧ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਧ੍ਰੁਵ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦਿਉਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯਵਪੁ, ਮਤਸ੍ਯ, ਅਤੇ ਸਵਨੰਤ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ; ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ; ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦਾ; ਦਿਉਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦਾ; ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਦਾ; ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਗੋਮੇਦ ਦਾ; ਅਤੇ ਸਵਨੰਤ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਵਨੰਤ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਮਹਾਵੀਤ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਗੋਮੇਦ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਾਤਕੀ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਹੈ, ਕੁਮੁਦ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਕੌਮੁਦ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਸਕੁਸ਼, ਵਿਦ੍ਯੁਤ, ਅਤੇ ਜੀਮੂਤ। ਸਕੁਸ਼ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਸਕੁਸ਼, ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਦਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤ, ਜੀਮੂਤ ਦਾ ਜੀਮੂਤ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ, ਦਿਉਤਿਮਾਨ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਕੁਸ਼ਲ, ਮਨੁਗੁ, ਗੋਸ਼ਠ, ਉਸ਼ਣ, ਪੀਵਰ, ਉਦਯਾਨ, ਅਤੇ ਮੁਨਿਦੁੰਦੁਭਿ—ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਉਦਭਿਦ, ਵੇਣੁਮਾਨ, ਰਥੋਪਲ, ਅੰਬਨ, ਧ੍ਰਿਤਿ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਅਤੇ ਕਪਿਲ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਸ਼ਾਂਤ, ਭਯ, ਸ਼ੀਤਲ, ਸੁਖ, ਉਦਯ, ਆਨੰਦ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਕਸ਼ੇਮ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਨਾਭਿ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰਸ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣਮਯ, ਕੁਰੁ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭਿ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੇਮਵੰਤ ਅਤੇ ਹੇਮਕੂਟ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਨੈਸ਼ਧ, ਹਰਿਵਰਸ਼ ਦਾ ਮੇਰੂਮੱਧ, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨੀਲ, ਰਮ੍ਯਕ ਦਾ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹਿਰਣਮਯ ਦਾ ਉੱਤਰ, ਕੁਰੁ ਦਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਤ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲ੍ਯਵੰਤ, ਕੇਤੁਮਾਲ ਦਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਹੈ। ਇੰਝ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੱਤ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਲਪ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਾਭਿ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਭਿ ਨੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਜ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤਸੁਰ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਖਾਤ, ਨਿਖਾਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਨਨੇਤਾ, ਉਨਨੇਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਭਾਵ, ਅਭਾਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਦਗਾਤਾ, ਉਦਗਾਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ, ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਭੂ, ਵਿਭੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੁ, ਪ੍ਰਿਥੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨੰਤ, ਅਨੰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਯਾ, ਗਯਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਯ, ਨਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰਾਟ, ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵੀਰਯ, ਮਹਾਵੀਰਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਧੀਮਾਨ, ਸੁਧੀਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧੀਮਤ, ਧੀਮਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ, ਮਹਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੌਮਨ, ਭੌਮਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤਵਸ਼ਟਾ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰਜਾ, ਵਿਰਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਜਿਤ। ਸ਼ਤਜਿਤ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਵਧੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼, ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ, ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ।