ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਦ੍ਮਾਸਨੋ ਮੇ ਜਨਕਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ - ਸ਼੍ਚੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤਾਵਸਕृਤ੍ਪੁਰਾਣੈਃ । ਸਂਬੋਧ੍ਯਤੇ ਨਾਥ ਨ ਮਦ੍ਵਿਧੋऽਪਿ ਵਿਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਂ ਤਪਸਾ ਵਿਹੀਨਾਃ ।। ੭੩.

ਕਮਲ ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਜੋ ਤਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰੈਰਬੋਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਾਂ ਦੇਵ ਮੂਰ੍ਖਾਃ ਸ੍ਵਮਨਨ੍ਤਨਤ੍ਯਾ । ਪ੍ਰਬੋਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨ ਤੇषੁ ਬੁਦ੍ਧਿ - ਰੁਦਾਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿष੍ਵਪਿ ਵੇਦਹੀਨਾਃ ।। ੭੩.

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਮੂਰਖ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਮਝਣਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵੇਦ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹੋਵੇ।

ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੈਰ੍ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਵਿਵੇਕ - ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਨ੍ਨਾਥ ਤਵ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ । ਤ੍ਵਲ੍ਲਬ੍ਧਲਾਭਸ੍ਯ ਨ ਮਾਨੁषਤ੍ਵਂ ਨ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਗਤਿਃ ਸ਼ਿਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ।। ੭੩.

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਰਾਹ, ਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ।

ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰੂਪੋऽਸਿ ਭਵਾਨ੍ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸ੍ਥੂਲੋऽਸਿ ਚੇਦਂ ਕृਤਕृਤ੍ਯਤਾਯਾਃ । ਸ੍ਥੂਲਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਸੁਲਭੋऽਸਿ ਦੇਵ ਤ੍ਵਦ੍ਵਾਹ੍ਯਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਰਕੇ ਪਤਨ੍ਤਿ ।। ੭੩.

ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸੁਖਮ ਹੈਂ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਵੀ, ਬੜਾ ਸੁਖਮ ਵੀ, ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਜੋ ਤੇਰੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਵਾ ਭਵਤਿ ਸ੍ਥਿਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਖਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦੁਵਹ੍ਨ੍ਯਰ੍ਕਮਹੀਮਰੁਦ੍ਭਿਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵੈਃ ਸਤੋਯੈਃ ਸਮਰੂਪਧਾਰਿ - ਣ੍ਯਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੇ ਵਿਤਤਸ੍ਵਭਾਵੇ ।। ੭੩.

ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖੀਏ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼, ਆਤਮਾ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਇਤਿ ਸ੍ਤੁਤਿਂ ਮੇ ਭਗਵਨ੍ਨਨਨ੍ਤ ਜੁषਸ੍ਵ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਤਸ਼੍ਚ । ਸृष੍ਟਿਂ ਸृਜਸ੍ਵੇਤਿ ਤਵੋਦਿਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤਾਂ ਦੇਹਿ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਵਿष੍ਣੋ ।। ੭੩.

ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸਤੁਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਵਲੋਂ, ਕਬੂਲ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਰਚ। ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੋ ਯੋ ਯਦਿ ਕੋਟਿਵਕ੍ਤ੍ਰੋ ਭਵੇਨ੍ਨਰਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਚੇਤਾਃ । ਸ ਤੇ ਗੁਣਾਨਾਮਯੁਤੈਰਨੇਕੈ - ਰ੍ਵਦੇਤ੍ ਤਦਾ ਦੇਵਵਰ ਪ੍ਰਸੀਦ ।। ੭੩.

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰ ਮੁੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਮੂੰਹ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਿਹਰ ਕਰ।

ਸਮਾਧਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧੇ - ਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਭਾਵਭਾਵੈਕਮਨੋऽਨੁਗਸ੍ਯ । ਸਦਾ ਹृਦਿਸ੍ਥੋऽਸਿ ਭਵਾਨ੍ਨਮਸ੍ਤੇ ਨ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਪृਥਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ।। ੭੩.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਕृਤਮੇਤਦੀਸ਼ ਸ੍ਤਵਂ ਮਯਾ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਵਿਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ । ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰਕ੍ਰਮਮਾਣਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭੀਤਂ ਪੁਨੀਹ੍ਯਚ੍ਯੁਤ ਕੇਵਲਤ੍ਵਮ੍ ।। ੭੩.

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਚੁਤ, ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਇਤਿ ਸ੍ਤੁਤਸ੍ਤਦਾ ਦੇਵੋ ਰੁਦ੍ਰੇਣਾਮਿਤਤੇਜਸਾ । ਉਵਾਚ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਂਤੁष੍ਟੋ ਮੇਘਗਮ੍ਭੀਰਨਿਃਸ੍ਵਨਃ ।। ੭੩.

ਸ੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰੁਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਬਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

ਵਿष੍ਣੁਰੁਵਾਚ । ਵਰਂ ਵਰਯ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਦੇਵ ਦੇਵ ਉਮਾਪਤੇ । ਨ ਭੇਦਸ਼੍ਚਾਵਯੋਰ੍ਦੇਵ ਏਕਾਵਾਵਾਮੁਭਾਵਪਿ ।। ੭੩.

ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ। ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਾਂ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾऽਹਂ ਨਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृਜ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਸ੍ਵ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਭੂਤਭਾਵਨਮ੍ ।। ੭੩.

ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵ ਰਚਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ।

ਵਿष੍ਣੁਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਸਂਦੇਹੋ ਜ੍ਞਾਨਰਾਸ਼ਿਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਦੇਵਾਨਾਂ ਚ ਪਰਂ ਪੂਜ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਤ੍ਵਂ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ।। ੭੩.

ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਰਹੇਗਾ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਪੁਨਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮੁਵਾਚੋਮਾਪਤਿਰ੍ਮੁਦਾ । ਅਨ੍ਯਂ ਦੇਹਿ ਵਰਂ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੭੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।

ਮੂਰ੍ਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭਵਾਨੇਵ ਮਾਮਾਰਾਧਯ ਕੇਸ਼ਵ । ਮਾਂ ਵਹਸ੍ਵ ਚ ਦੇਵੇਸ਼ ਵਰਂ ਮਤ੍ਤੋ ਗृਹਾਣ ਚ । ਯੇਨਾਹਂ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਂ ਪੂਜ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਜ੍ਯਤਰੋ ਭਵੇ ।। ੭੩.

ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਰ ਲੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।

ਵਿष੍ਣੁਰੁਵਾਚ । ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਾਵਤਾਰੇषੁ ਮਾਨੁषਤ੍ਵਮੁਪਾਗਤਃ । ਤ੍ਵਾਮੇਵਾਰਾਧਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਂ ਚ ਮੇ ਵਰਦੋ ਭਵ ।। ੭੩.

ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪੂਜਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ।

ਯਤ੍ ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਂ ਵਹਸ੍ਵੇਤਿ ਦੇਵਦੇਵ ਉਮਾਪਤੇ । ਸੋऽਹਂ ਵਹਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਦੇਵਂ ਮੇਘੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਸਮਾਃ ।। ੭੩.

ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ', ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਮੈਂ ਬਦਲ ਬਣ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੁੱਕਾਂਗਾ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹਰਿਰ੍ਮੇਘਃ ਸ੍ਵਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਉਜ੍ਜਹਾਰ ਜਲਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਕ੍ਯਂ ਚੇਦਮੁਵਾਚ ਹ ।। ੭੩.

ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਆਪ ਬਦਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।

ਯ ਏਤੇ ਦਸ਼ ਚੈਕਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁषਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਃ ਪ੍ਰਭੋ । ਤੇ ਵੈਰਾਜਾ ਮਹੀਂ ਯਾਤਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ ।। ੭੩.

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਦਸ ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਢਲੇ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਵੈਰਾਜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਦਂਸ਼ੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਿष੍ਣੁਨਾਮਾ ਮਹੀਤਲੇ । ਅਵਤੀਰ੍ਣੋ ਭਵਨ੍ਤਂ ਤੁ ਆਰਾਧਯਤਿ ਸ਼ਂਕਰ ।। ੭੩.

ਮੇਰਾ ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਪੂਜਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕਾਦਂਸ਼ਾਤ੍ ਸृष੍ਟ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਂ ਘਨਂ ਤਥਾ । ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਚ੍ਚ ਨ ਵਿਦ੍ਮਃ ਕ੍ਵ ਲਯਂ ਗਤਃ ।। ੭੩.

ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕ ਗਿਆ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਏਵਮੇष ਹਰਿਰ੍ਦੇਵਃ ਸਰ੍ਵਗਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਨਃ । ਵਰਦੋऽਭੂਤ੍ ਪੁਰਾ ਮਹ੍ਯਂ ਤੇਨਾਹਂ ਦੈਵਤੈਰ੍ਵਰਃ ।। ੭੩.

ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਾਂ।

ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ ਪਰੋ ਦੇਵੋ ਨ ਭੂਤੋ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਏਤਦ੍ ਰਹਸ੍ਯਂ ਵੇਦਾਨਾਂ ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ । ਮਯਾ ਵਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵਿष੍ਣੁਰਿਹੇਜ੍ਯਤੇ ।। ੭੩.

ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਪੁਨਸ੍ਤੇ ऋषਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਰੁਦ੍ਰਂ ਪੁਰਾਣਪੁਰੁषਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਧ੍ਰੁਵਮਵ੍ਯਯਮ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਮਜਂ ਸ਼ਂਭੁਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਪਾਣਿਨਮ੍ ।। ੭੪.

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਦੀਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਟੱਲ, ਅਜਨਮਾ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ । ਤ੍ਵਂ ਪਰਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਮਸ੍ਮਾਕਂ ਚ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਪृਚ੍ਛਾਮ ਤੇਨ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਕਂ ਤਦ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।। ੭੪.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਡਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।

ਭੂਮਿਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕृਪਯਾ ਦੇਵਦੇਵ ਉਮਾਪਤੇ ।। ੭੪.

ਹੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਕਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।

ਰੁਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਭੂਰ੍ਲੋਕਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਭਵਾਦੀਨਾਂ ਵਾਯਵ੍ਯੇ ਚ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੭੪.

ਰੁਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਭਵ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਦਾਨੀਂ ਚ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮਾਸਾਦ੍ ਵਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਗਦਤੋ ਮਮ ਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੭੪.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ੋ।