ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਮਾਂ ਕਥਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਸृਜਸੇ ਕਿਂ ਚ ਸਾ ਤ੍ਵਯਾ। ਸਕृਦ੍ ਧ੍ਰਿਯੇਤ ਕृਤ੍ਵਾ ਚ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਕੇਨ ਚ ।। ੧.

ਮੈਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਅਤੇ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਕੇਨ ਵਾ ਸੁਲਭੋ ਦੇਵ ਜਾਯਸੇ ਸਤਤਂ ਵਿਭੋ । ਕਥਂ ਚ ਸृष੍ਟੇਰਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਦਵਸਾਨਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੧.

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋ? ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

ਕਥਂ ਯੁਗਸ੍ਯ ਗਣਨਾ ਸਂਖ੍ਯਾऽਸ੍ਯਾਨੁਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ । ਕੇ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੇष੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾ ਵਾऽਵਸ੍ਥਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ।। ੧.

ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਯੁਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵ?

ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਕੇ ਚ ਰਾਜਾਨਃ ਕੇ ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪਰਾਂ ਗਤਾਃ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਸੇਨ ਕਥਯਸ੍ਵ ਪ੍ਰਸੀਦ ਮੇ ।। ੧.

ਕੌਣ-ਕੌਣ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰੋਡਰੂਪੇਣ ਜਹਾਸ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਹਸਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਤੁ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ ੧.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਹੱਸੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਸਪ੍ਤਲੋਕਾ- ਨਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਤਾਂਸ੍ਤਾਵਦੁਪਾਤ੍ਤਧਰ੍ਮਾਨ੍ । ਇਤੀਦृਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਾ ਸਮਸ੍ਤਂ ਯਾਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰ੍ਵੇਪਿਤਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾ ।। ੧.

ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ, ਸੱਤੋਂ ਲੋਕ, ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਉਨ੍ਮੀਲਿਤਾਸ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਦਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਦृष੍ਟੋ ਧਰਣ੍ਯਾऽਮਲਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰ੍ਯਾ । ਤਾਵਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜੇਨ ਮਹੋਦਧੌ ਸੁਪ੍ਤਮਥੋऽਨ੍ਵਪਸ਼੍ਯਤ੍ ।। ੧.

ਜਦ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।

ਸ਼ੇषਪਰ੍ਯਙ੍ਕਸ਼ਯਨੇ ਸੁਪ੍ਤਂ ਦੇਵਂ ਜਨਾਰ੍ਦਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਨ੍ਨਾਭਿਪਙ੍ਕਸ੍ਥਮਨ੍ਤਃਸ੍ਥਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਮ੍। ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਪੁਟਾ ਦੇਵੀ ਸ੍ਤੁਤਿਂ ਧਾਤ੍ਰੀ ਜਗਾਦ ਹ ।। ੧.

ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਾਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ। ਨਮਃ ਕਮਲਪਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਨਮਸ੍ਤੇ ਪੀਤਵਾਸਸੇ। ਨਮਃ ਸੁਰਾਰਿਵਿਧ੍ਵਂਸਕਾਰਿਣੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੇ ।। ੧.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਪਰ੍ਯਙ੍ਕਸ਼ਪਨੇ ਧृਤਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਲਸ਼੍ਰਿਯੇ । ਨਮਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਦੇਵੇਸ਼ ਨਮਸ੍ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਰਿਣੇ ।। ੧.

ਹੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

ਨਮਃ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਾਸਿਚਕ੍ਰਾਯ ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇ। ਨਮੋ ਨਾਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਮਹਤ੍ਕਮਲਾਸਨਜਨ੍ਮਨੇ ।। ੧.

ਹੇ ਧਨੁ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

ਨਮੋ ਵਿਦ੍ਰੁਮਰਕ੍ਤਾਸ੍ਯਪਾਣਿਪਲ੍ਲਵਸ਼ੋਭਿਨੇ । ਸ਼ਰਣਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾऽਸ੍ਮਿ ਤ੍ਰਾਹਿ ਨਾਰੀਮਨਾਗਸਮ੍ ।। ੧.

ਹੇ ਲਾਲ ਮੋਹਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਓਟ ਆਈ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਬਚਾ।

ਪੂਰ੍ਣਨੀਲਾਞ੍ਜਨਾਕਾਰਂ ਵਾਰਾਹਂ ਤੇ ਜਨਾਰ੍ਦਨ। ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੀਤਾऽਸ੍ਮਿ ਭੂਯੋऽਪਿ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਦ੍ਦੇਹਗੋਚਰਮ੍। ਇਦਾਨੀਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਨਾਥ ਦਯਾਂ ਤ੍ਰਾਹਿ ਮਹਾਭਯਾਤ੍।। ੧.

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੇਰਾ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਪੂਰੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਡਰ ਗਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾ।

ਕੇਸ਼ਵਃ ਪਾਤੁ ਮੇ ਪਾਦੌ ਜਙ੍ਘੇ ਨਾਰਾਯਣੋ ਮਮ । ਮਾਧਵੋ ਮੇ ਕਟਿਂ ਪਾਤੁ ਗੋਵਿਨ੍ਦੋ ਗੁਹ੍ਯਮੇਵ ਚ ।। ੧.

ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੇਸ਼ਵ ਕਰੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾਰਾਇਣ ਕਰੇ। ਮੇਰੀ ਕਮਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਮਾਧਵ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਗੋਵਿੰਦ ਕਰੇ।

ਨਾਭਿਂ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁ ਮੇ ਪਾਤੁ ਉਦਰਂ ਮਧੁਸੂਦਨਃ । ਊਰੁਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪਾਤੁ ਹृਦਯਂ ਪਾਤੁ ਵਾਮਨਃ ।। ੧.

ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਰੇ, ਮੇਰੇ ਪੇਟ ਦੀ ਰਾਖੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਕਰੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਮਨ ਕਰੇ।

ਸ਼੍ਰੀਧਰਃ ਪਾਤੁ ਮੇ ਕਣ੍ਠਂ ਹृषੀਕੇਸ਼ੋ ਮੁਖਂ ਮਮ । ਪਦ੍ਮਨਾਭਸ੍ਤੁ ਨਯਨੇ ਸ਼ਿਰੋ ਦਾਮੋਦਰੋ ਮਮ ।। ੧.

ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਕਰੇ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਕਰੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਪਦਮਨਾਭ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾਮੋਦਰ ਕਰੇ।

ਏਵਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਹਰੇਰ੍ਨ੍ਯਾਸਮਾਮਾਨਿ ਜਗਤੀ ਤਦਾ । ਨਮਸ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਵਿष੍ਣੋ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਰਰਾਮ ਹ ।। ੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ,' ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਤਤਸ੍ਤੁष੍ਟੋ ਹਰਿਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਧਰਣ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਗਾਮ੍ । ਮਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਰਾਹਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ ।। ੨.

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਫਿਰ ਹਰੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

ਜਗਾਦ ਕਿਂ ਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਨਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ । ਕਥਯਾਮਿ ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੨.

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਯਂ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਧਰਣਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਨਿਃਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨.

ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਸੁਣ।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨.

ਵਾਰਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਪੁਰਾਣੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।

ਆਦਿਸਰ੍ਗਮਹਂ ਤਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਮਿ ਵਰਾਨਨੇ । ਯਸ੍ਮਾਦਾਰਭ੍ਯ ਦੇਵਾਨਾਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਚਰਿਤਮੇਵ ਚ । ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਚਤੁਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੨.

ਹੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਾਵਹਂ ਵ੍ਯੋਮ ਮਹਤ੍ ਤਤੋऽਣੁਂ- ਰੇਕੈਵ ਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਬਭੂਵ ਬੁਦ੍ਧਿਃ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਤੁ ਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਃ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪੈਰੁਪੇਤਾ ।। ੨.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਗਈ—ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਰਿਕੇऽਹਂ ਤਮਸੋ ਮਹਾਨ੍ ਸ ਸਦੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਵਿਦਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਃ । ਉਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੂਰ੍ਜਿਤੋऽਭੂਦ੍ ਬਭੂਵ ਵੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਬਭੂਵ ।। ੨.

ਉਸ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਹੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਤੇਭ੍ਯੋ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਹੇਤਵਸ੍ ਤਤੋऽਕ੍ਸ਼ਮਾਲਾ ਜਗਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਭੂਤੈਰ੍ਗਤੈਰੇਵ ਚ ਪਿਣ੍ਡਮੂਰ੍ਤਿ- ਰ੍ਮਯਾ ਭਦ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਾ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ।। ੨.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਆਦਿਕ ਕਾਰਣ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣੀ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵਾਸੀਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਖਂ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤ ਏਵਾਨੁ ਤੇਜਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਤਤ ਏਵਾਨੁ ਦੇਵਿ ਮਯਾ ਸृष੍ਟਾ ਭਵਤੀ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀ ।। ੨.

ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਨ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਬਣੀ, ਫਿਰ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗੇ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਜਲਵਤ੍ ਤਤੋऽਪਿ ਸਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਕਲਲਂ ਤ੍ਵਣ੍ਡਮੇਵ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਗਤੇऽਹਮਾਸੀ- ਦਾਪੋਮਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮਾਦੌ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਫੇਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਗੁੱਥਾ, ਫਿਰ ਅੰਡਾ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਡਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਫਟਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਾਰਾਸ੍ਤਾ ਅਥੋ ਤਤ੍ਰ ਚਾਹਂ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇ ਨਾਮ ਨਾਰਾਯਣੇਤਿ । ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਤਤ੍ਰ ਸਂਯਾਮਿ ਭੂਯਃ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਨਾਭਿਜਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾਦ੍ਯਃ ।। ੨.

ਜਦ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਾਰਾਯਣ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ 'ਚੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ, ਸੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂਭੂਤਸ੍ਯ ਮੇ ਦੇਵਿ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮੇ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਉਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਸ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृਜ ਮਹਾਮਤੇ ।। ੨.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਐਸਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੌਲ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੋਸ਼ਿਆਰ, ਤੂੰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰ।'