ਹੁਣ ਨਚਿਕੇਤਸ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਚਿਕੇਤਸ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਗਜਸਾਹ੍ਵਯਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਿੱਥੇ ਭੋਗਦੇ ਹਨ? ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਟਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣ, ਜੋ ਧਰਮ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਜਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲ ਗਿਆ।" ਉਸ ਉਜਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ। ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮੁੜ ਕੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਕੋਈ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਦੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਆਪ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਯੋਗ।" ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਦਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਉਥੇ ਨਾ ਜਾ। ਜੇ ਯਮਰਾਜ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਪੁੱਤਰ, ਉਥੇ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਰਕ ਦਾ ਜੋ 'ਪੁਦਿਤ' ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਦਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।" ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਤੇਜੋਮਈ ਹੋ ਗਿਆ।" ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ ਪਿਤਾ, ਸਦਾ ਸੱਚ 'ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹੋ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ।" "ਸੂਰਜ ਸੱਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਜ੍ਨ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।" "ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ।