ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤ, ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭੋਜਨ ਭਾਵ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤਿਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਦਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—“ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਰਦਾਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਕਿਰਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅੱਜ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਦਾਦਾ, ਪਰਦਾਦਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਦਾਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪਰਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪਾਵਣ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਸ ਹੋਣ। ਹਰੀ, ਯਜਨ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗਤਾ, ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਤੇ ਅਸੁਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿਓ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਆਗਿਆ ਦੇਣ, ਤਦ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੀਂਡਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ। ਪਿਤਰ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਮੋਠਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਿਓ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ। ਪਹਿਲਾ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਦੂਜਾ ਦਾਦਾ ਨੂੰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਪਰਦਾਦਾ ਨੂੰ ਦਿਓ। ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਤਲ 'ਤੇ, ਹਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਉੰਗuent ਲਾ ਕੇ, ਮਲ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ; ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੁਗੰਧ, ਹਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਪਿਤਾ-ਪੱਖੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿਓ, ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ। “ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ” ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿਓ; ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ—“ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ “ਐਸਾ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਦੇਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਲਵੋ; ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਦਾਦਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਭੋਜਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ-ਪੱਖੀ ਪਿਤਰਾਂ, ਫਿਰ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਜਾਓ। ਫਿਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਕਰੋ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਸਹਾਇਕ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਤੇ ਖੁਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਤਾ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰੇ; ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ: ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭਾ ਘਾਹ, ਤੇ ਤਿਲ; ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਆਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦੀਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ। ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਦਾਦਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵੰਸ਼, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਯੋਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਯੋਗ ਦੀ ਨਿਯਮਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਕ ਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਤਰਵਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਵ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਨੇ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ। ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਨੇ ਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਦੀ ਆਮ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਜੇਕਰ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਜਾਣ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਹੁਣ, ਗਾਂ ਦੀ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਬਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਧਰਤੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ, ਤੇਰੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ 'ਤੇ, ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੌ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਗੌਰਮੁਖਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਆਇਆ? ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਪ ਸੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਤੇ ਇਹ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੋਗੇ ਤੇ ਚੰਗੀ ਦਸ਼ਾ ਪਾਵੋਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੌਰਮੁਖਾ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕਰਤਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਗੌਰਮੁਖਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਮਹੇਂਦਰ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸਕਰਤਾ, ਸ਼ਿਵ, ਨਾਰਾਇਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕਰਤਾ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਸਮੇਂ ਮਤਸਿਆ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਸਕਰਤਾ ਸੀ— ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਛੂਆ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਉਠਾਇਆ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਸ਼, ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਦੈਤ-ਨਾਸਕ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।