ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੀਵ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਧਰਤੀ! ਤੈਨੂੰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਤਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤਤੱਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ। ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਜੀ। ਚੌਥੀ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ “ਤਿਰਯਕ ਸ੍ਰੋਤਸ” ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, “ਉਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ” ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸੱਤਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਬਦਲੇ ਹੋਏ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ (ਕੁਦਰਤੀ) ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, “ਕੌਮਾਰ” ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਨੌਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਅਤਿ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨਕ ਆਦਿਕ, ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਸਵੇਂ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ (ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਆਪਕ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੱਖਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਪਰਮਪਿਤਾ ਦੇ ਭੌਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਅਰਧ ਨਾਰੀ ਅਰਧ ਨਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵੰਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ—ਇੱਕ ਨਾਰੀ, ਇੱਕ ਨਰ। ਨਰ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਪਹਿਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ ਸਨ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਮਹਾਨ ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਭਾਰਤ ਆਦਿਕ—ਨੂੰ ਸੱਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਨਾਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ। ਨਾਰਦ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਨਾਰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ। ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤ ਦੁਵੀਪ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਝੀਲ ਸੀ। ਉਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਮੈਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਦੇਖੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਕੌਣ ਹੋ ਤੁਸੀਂ? ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਈ ਹੋ? ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਥੇ ਕੀ ਮਕਸਦ ਹੈ?’ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੀ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਯੋਗ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਭ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਸਹਾਰਾ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸ਼ ਵੇਖੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਕੁੜੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਮੇਰੇ ਵੇਦ ਕਿਵੇਂ ਗੁਆਚ ਗਏ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।’ ਉਹ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ: ‘ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣਿਆ, ਤੇਰੇ ਵੇਦ ਤੈਥੋਂ ਲੈ ਲਏ ਗਏ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਕੌਣ ਹਨ?’ ਉਹ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ: ‘ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਖੁਦ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ, ਜੋ ਰਿਗ੍ਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਬਣਕੇ, ਜਪ ਰਾਹੀਂ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਤੇਜਮਾਨ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।