ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਹੰਸ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਤੇ, ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਪੂਜਾ-ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੁਝ ਕਾਂ, ਜੋ ਭੁੱਖੇ ਸਨ, ਉਸ ਪੂਜਾ ਦੀ ਭੇਟ ਵੱਲ ਉੱਡ ਕੇ ਗਏ। ਦੋਨੋ ਕਾਂ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਚਾਂਦ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੰਸ ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੰਸ-ਤੀਰਥ—ਹੰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ—ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਯਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 'ਯਕਸ਼-ਤੀਰਥ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਜੋਕੇ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ਼ੀ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਹੁਣ, ਸਾਲਾਗ੍ਰਾਮ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਲੰਕਾਯਨ—ਸ੍ਰੀ ਵਾਰਾਹਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਅਟੁੱਟ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਲੰਕਾਯਨ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਥਕ ਚੁੱਕੇ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਕ ਗਏ। ਵੱਡਾ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਠਹਿਰਿਆ। ਉਸ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਡਟੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਮੇਰੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਮੈਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਭਜਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਗਿਆ। ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਵੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ। ਉਸ ਦੀ ਤਪस्या ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਲੰਕਾਯਨ, ਜੋ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਦੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ: "ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ—ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਤਪस्या ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿ ਉਹ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ, ਆਮੁਸ਼ਯਾਯਣ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਿਆ। ਉਥੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਭਾਗੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿ, ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪस्या, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਰਾਹਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਸਨ।