ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨੰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਨੰਦੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਥਾਂ “ਦੇਵਾਟਾ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਥਾਂ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਯੋਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਜੋ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਸਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤ੍ਰਿਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸਾਲਗ੍ਰਾਮ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੇ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ‘ਹੰਸ-ਤੀਰਥ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਤਸਵ ਦੌਰਾਨ, ਕਾਂ, ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਭੇਟ ਵੱਲ ਉੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਦੋ ਕਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੰਦਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੰਸ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਹੰਸ-ਤੀਰਥ’—ਹੰਸਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ—ਕਹਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਯਕਸ਼-ਤੀਰਥ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਨੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਹਾਂਯੋਗੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ਼ੀ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਰਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਹੁਣ, ਸਾਲਗ੍ਰਾਮ ਖੇਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਰਿਸ਼ੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਾਲ ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸਾਲ ਵ੍ਰੱਖ ਅਟੁੱਟ, ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਹਿੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਰਿਸ਼ੀ ਥੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਵ੍ਰੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ, ਉਸ ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕ ਗਏ। ਉਸ ਸਾਲ ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਸਾਲ ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਵਚਨ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਮੇਰੀ ਚਮਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਮੈਂ, ਹੇ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਵੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਚੀ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਤਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਉਸਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ’ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ।