ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਥੇ, ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ। ਜਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਲ ਨਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਰ (ਭਗਵਾਨ) ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਨੇਰਾ, ਮੋਹ, ਮਹਾ-ਮੋਹ, ਤਮਿਸ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਧ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਾਣਤਾ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਹ ਅਚੇਤਨ ਸੀ; ਨਾ ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ, ਇਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ, ਉੱਤਮ ‘ਉਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਜਣਨ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਭੂ (ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ) ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਜਿਹੜੇ ਮੁਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ‘ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਫਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਛੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ। ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ; ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਮੁਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ‘ਉਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੱਤਵੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੈਕ੍ਰਿਤ (ਬਦਲੀ ਹੋਈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਹਨ; ਨੌਵੀਂ, ‘ਕੌਮਾਰ’ ਨਾਮਕ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਅਚੁਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜੰਮੀ, ਨੌਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾ੍ਹ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ; ਫਿਰ ਸਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ। ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਸਵੇਂ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪੀ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸਨਕ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ; ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਚਲਦੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੱਖਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਉਹ ਸਰਵੋੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭੰਨੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਅੱਧਾ ਨਰ ਤੇ ਅੱਧਾ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ—ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਨਰ; ਨਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦੱਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਝ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਉਹ ਰਾਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ; ਇਹ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਰਹੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਗ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਾਰਤ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਸੱਤਾਂ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਵੱਡੀ, ਪੁਣ੍ਯ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਰਾਟ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਉਥੇ ਆਏ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਸਨ ਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੂਲਯੋਗ ਨਾਰਦ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੈ? ਨਾਰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ। ਕੱਲ੍ਹ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤ ਨਾਮਕ ਦੀਪ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਝੀਲ ਵੇਖੀ। ਉਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਲੰਮੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਮਧੁਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ? ਦੱਸ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਚੁੱਪ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਮਨੋਂ ਵਿਸਰ ਗਿਆ।