ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਹਾੜਾਂ ਕਪੀੰਜਲ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਖੇਤਰਫਲ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ, ਬੇਅੰਤ ਰੁੱਖ-ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਸੱਠ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਹਥੇਲੀ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਯੋਜਨ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਦਸ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੀਹ ਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਵਾਸ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਸੁਣੋ। ਸ਼ਾਂਤਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਦਾ ਖੇਡ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰੀਜਾਤ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਕੁੰਜਰਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਠ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ। ਵਜਰਕਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਨੀਲਕਾ ਨਾਮ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਹਾਨੀਲਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਦੇਵਦੱਤਾ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਾ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਗਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਦਯਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾ-ਦਰਵਾਜੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਨਵ-ਸਵਾਮੀ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵੇਣੁਮਤੀ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਤੇ ਚੌੜੀ। ਉਲੂਕਰੋਮਾ ਤੇ ਮਹਾਵੇਤ੍ਰਾ ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ 'ਤੇ ਗਰੁੜ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਕੁੰਜਰਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਬਲਧ ਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਨੇਕ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਸੁਧਰਾ 'ਤੇ ਵਸੁ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਧਾਰੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਸੁਧਰਾ ਤੇ ਰਤਨਧਰਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਵਸੁ ਤੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਠ ਤੇ ਸੱਤ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ। ਏਕ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗਜ-ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਦੇਵੀ, ਮਹਾ-ਤੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਵਸੁਧਰਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੁਰਾਸੀ ਹੋਰ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ। ਅਨੇਕ-ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਰਾਜਾ-ਰਾਜ-ਐਕ-ਪਿੰਗਲਾ ਹੈ। ਪੰਚਕੁਟਾ ਤੇ ਸ਼ਤ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਾ 'ਤੇ ਦੇਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਗਰਾਂ ਹਨ। ਤਾਮ੍ਰਭਾ 'ਤੇ ਤਕਸ਼ਕਾ ਦੀ ਸੌ-ਨਗਰਾਂ ਵਾਲੀ ਨਗਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਖਾ-ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੁਹਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤੋਦਯਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਮਹਿਲ ਹੈ। ਹਰੀਕੁਟਾ 'ਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਕੁਮੁਦਾ 'ਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਅੰਜਨਾ 'ਤੇ ਮਹਾ-ਸਰਪ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰ-ਸ਼ਿਖਰਾ 'ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੇਮ-ਮਾਲਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ। ਮੁਕੁਟਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਖ 'ਤੇ ਚਾਰ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਇੰਝ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਦੇਵਕੁਟਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੀਮਾ 'ਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਗਰੁੜ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਸੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ। ਇੱਥੇ ਗੰਧਰਵ ਅਗਨਯਾ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿੰਹਿਕਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਗਰ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਘੇਰਾ। ਇੱਥੇ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਕੇਯਾਂ ਦੀ ਨਗਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅੰਦਰਲੇ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਸੁਨਾਨ ਨਗਰ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਬਾਹਠ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਜੋ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਹੇਮਕੁਟਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵਟ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੈਲਾਸਾ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸਾ ਦੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਭਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਤ-ਪੁਸ਼ਕਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਲ ਧਨਾਦਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਦਮਾ, ਮਹਾਪਦਮਾ, ਮਕਰਾ, ਕਛਾਪਾ, ਕੁਮੁਦਾ, ਸ਼ੰਖਾ, ਨੀਲਾ, ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਨਿਧਿ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾ-ਖਜ਼ਾਨੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ। ਇੱਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਨਕ-ਮੰਦਾ ਤੇ ਮੰਦਾ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਸ਼ਕੁਬਾਹੁਹਰੀਕੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸੁਨੇਤ੍ਰਾ ਤੇ ਚਕ੍ਰਾ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਕੁੰਜਦਰੀ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ 'ਚ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਗਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੌ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਡਰੁਮਾ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੁੱਖ। ਇੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਗੌਰੀ ਨੇ ਤਪस्या ਕੀਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇੱਥੇ ਸੋਮਾ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਮਾ ਦੀ ਬਾਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਨਨਰ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅਰਧ-ਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਪਤਝੜੀ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰੌਂਚ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਨਲਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਉੱਦਾਲਕਾ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਲੰਬਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਨਗਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੇਦਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਤੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਮਹਾ-ਸੋਮਾ ਪੱਥਰ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸੋਮਾ ਖੁਦ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਤ੍ਰਿਕੁਟਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ embodied ਰੂਪ 'ਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ, ਅਠਵੀਂ-ਇਕੱਸੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਆਕਾਸ਼-ਸਾਗਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹੀ ਨਾਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੁਆਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉਚਾਈ 'ਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ ਸੀਤਾ, ਅਲਕਾਨੰਦਾ, ਚਕਸ਼ੁਭਦ੍ਰਾ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਮਦਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੇ ਅਮਰਗੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਹੈ, ਇੱਕਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਤੇ ਚਾਰ ਸੌ ਚੌੜੀ। ਇੱਥੇ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਮਰਦ ਕਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਔਰਤਾਂ ਕਮਲ-ਰੰਗੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ। ਵੱਡੇ ਕਠਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਕੁਆਂਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੁਢੇਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮਲਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਪੂਰਵਗੰਦਿਕਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਇਕ ਚੋਟੀ ਤੋਂ। ਇੱਥੇ ਭਦ੍ਰਾਸਵਾ ਲੋਕ ਤੇ ਭਦ੍ਰਸਾਲਾ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਮਰਦ ਚਿੱਟੇ, ਔਰਤਾਂ ਨੀਲ-ਕਮਲ-ਰੰਗੀਆਂ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ। ਪੰਜ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ: ਸ਼ੈਲਵਰਨਾ, ਮਲਾਖਿਆ, ਕੋਰਾਜਾ, ਤ੍ਰਿਪਰਣਾ, ਨੀਲਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ: ਸੀਤਾ, ਸੁਵਾਹਿਨੀ, ਹੰਸਾਵਤੀ, ਕਾਸਾ, ਮਹਾ-ਚਕਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਵਤੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਸੁਰਾਸਾ, ਸ਼ਾਖਾਵਤੀ, ਇੰਦਰਵਤੀ, ਅੰਗਰ-ਵਾਹਿਨੀ, ਹਰਿਤੋਯਾ, ਸੋਮਵਾਰਤਾ, ਸ਼ਤਹ੍ਰਦਾ, ਵਨਮਾਲਾ, ਵਸੁਮਤੀ, ਹੰਸਾ, ਸੁਪਰਨਾ, ਪੰਚ-ਗੰਗਾ, ਧਨੁਸ਼ਮਤੀ, ਮਣਿਵਪ੍ਰਾ, ਸੁਬ੍ਰਹਮਭਾਗਾ, ਵਿਲਾਸਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਤੋਯਾ, ਪੁਣਯੋਦਾ, ਨਾਗਵਤੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਸ਼ੇਵਲਿਨੀ, ਮਣਿਤਾਤਾ, ਖ਼ੀਰੋਦਾ, ਵਰੁਣਵਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੁਪਾਦੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਹਿਰਣਯ-ਸਕੰਧ-ਵਾਹਾ, ਸੁਰਵਤੀ, ਕਾਮੋਦਾ, ਪਾਤਕਾ। ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਵਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ 'ਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਦ੍ਰਾਸਵਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤ ਵਰਣਨਾ ਹੋ ਚੁਕੀ। ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮ, ਕੁਲਾਚਲਾ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਹਾੜ: ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਕੰਬਲਾ, ਜਯੰਤਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹਰਿਤਾ, ਅਸ਼ੋਕਾ, ਵਰਧਮਾਨਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੇਅੰਤ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ 'ਤੇ ਹਨ: ਸੌਰਗ੍ਰਾਮਾ, ਤਸੰਮਤਾਪਾ, ਕ੍ਰਿਤਸੁਰਸ਼੍ਰਵਣਾ, ਕੰਬਲਾਮਹਾ, ਹੇਯਚਲਾਕੁਟਾ, ਵਾਸਾਮੂਲਾ, ਤਾਪਕ੍ਰੌਂਚਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਅੰਗਮਣੀ, ਪੰਕਜਚੂਡਾ, ਮਾਲਾਸੋਮੀਆ, ਸਮੁਦ੍ਰੰਤਕਾ, ਕੁਰਾਕੁੰਚਾ, ਸੁਵਰਨਾ, ਤਾਤਾਕੁਹੁ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਂਗਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਾਤਾ, ਵਿਦਾਕਾ, ਪਿਲਾਕਰਨੀ, ਕਾਮਹੀਸ਼ਾ, ਕੁਬਜਾ, ਕਰਣਾਤਾ, ਮਹੋਤਕਤਾ, ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ, ਗਜਭੂਮਾ, ਕਾਕੁਰੰਜਨਾ, ਮਨਾਹਾ, ਕਿੰਕਿਸਾ, ਪਾਰਨਾ, ਭੌਮਕਾ, ਚੋਰਕਾ, ਧੂਮਜਨਮਾ, ਅੰਗਾ, ਰਾਜਤ, ਇਵਨਾ, ਜੀਵਲਾਉ, ਕਿਲਾਵਚਾ, ਸਹੰਗਾ, ਮਧੁਰੇਯਾ, ਸ਼ੁਕੇਚਾ, ਕੇਯਸ਼੍ਰਵਣਾ, ਮੱਤਾ, ਕਾਸੀ, ਗੋਦਾਵਾ, ਅਮਕੁਲਾਪੰਜਾ, ਵਰਜਾ, ਹਮੋਦਾ, ਸਾਲਾਕਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।