ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੁਣ ਤਕ ਮੈਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਹਾੜੀ ਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਧ ਪੁਰਸ਼ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੀਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਪਤੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੂਟਿਆਂ ਨੇ ਪੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਕਸ਼ੁਕਸ਼ੇਪਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣ ਅੰਜੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫਲ ਵੱਡੇ ਕਛੂਆ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਕਰਦਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਤਾਮ੍ਰਾਭਾ ਅਤੇ ਪਤੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਿਧ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਕਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭव्य ਸੜਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਾ ਪੋਲੋਮਾ ਆਪਣੇ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਖਾਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਮਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਵਧੀਆ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਜਿਹੇ ਆਮ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੁਮੂਲਾ ਅਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਲਵਸਥਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਫਲ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਲ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਖਾਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੁਗੰਧੀ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਬਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਧ ਪੁਰਸ਼ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਦਿਤਿਆ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਚਕੂਟਾ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ, ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਗਮ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੜਾਅ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਪੱਥਰੀਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰਮ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇੰਧਨ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਮੁਦਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤੁਲੁੰਗਸਥਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਗਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਧ ਪੁਰਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਾਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੱਥਰੀਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਦਾ। ਇੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਇਕਸ਼ੁਕਸ਼ੇਪਾ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਇਚਛਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਕੂਟਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਨਮੋਹਣ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਕਈ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧੀ ਕੰਗੋਲਕ ਫਲ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਲਵਾ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਪਿੰਜਲਾ ਅਤੇ ਨਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਪੁਸ਼ਕਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਸਠ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ, ਹਥੇਲੀ ਵਾਂਗ ਪੱਟੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਬੂਟੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਕਈ ਯੋਜਨ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਦਸ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੀਹ, ਅਤੇ ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਂਤਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮਹੇਂਦਰ ਦਾ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਥੇ ਪਰੀਜਾਤਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਕੁੰਜਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਠ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਵਜਰਕਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਨੀਲਕਸ ਤੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਹਾਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਦੱਤਾ, ਚੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਇਹ ਨਗਰੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਾਦਯਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਹਨ। ਵੇਣੁਮਤੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਲੰਮੀ। ਉਲੁਕਰੋਮਾ, ਮਹਾਵੇਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾ ਤੇ ਗਰੁੜ ਸੁਆਮਿ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੁੰਜਰਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਦੇਵ, ਬਲਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਆਦਿ ਪੁਰਸ਼, ਉਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਸੁ ਤੇ ਫੁੱਲ-bearing ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਵਸੁ ਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਠ ਤੇ ਸੱਤ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਗਜਪर्वਤ ਤੇ ਦੇਵੀ ਆਪ, ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿਧਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੌਰਾਸੀ ਹੋਰ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਕੰਧ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ। ਅਨੇਕਪर्वਤ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਯੁੱਧਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਜਰਾਜੈਕਪਿੰਗਲਾ ਹੈ। ਪੰਚਕੂਟਾ ਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਾ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਮ੍ਰਾਭਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਨਗਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਰਵਤ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤੋਦਯਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ ਹੈ। ਹਰੀਕੂਟ ਤੇ ਹਰੀ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਮੁਦਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੇਮਾਮਾਲਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਕੁਟਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਖ ਤੇ ਚਾਰ ਆਵਾਸ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਹਨ। ਦੇਵਕੂਟਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੇ ਨਗਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ, ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ, ਗਰੁੜ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ। ਇੱਥੇ ਗੰਧਰਵ ਆਗਨੇਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਘੇਰੇ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੰਹਿਕਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਕੂਟਾ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਕੇਯਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅੰਦਰਲੇ ਢਲਾਨ ਤੇ ਸੁਨਾਨ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਬਾਹਠ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ, ਜੋ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਬਰਗਦ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੈਲਾਸਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਾਸਾ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ, ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਭਾ ਮੰਡਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਤਪੁਸ਼ਕਰਾ ਨਾਮਕ ਦਿਵਿਆ ਮਹਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਲ ਧਨਾਦਾ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਖਜਾਨੇ—ਪਦਮਾ, ਮਹਾਪਦਮਾ, ਮਕਰਾ, ਕੱਛਾਪਾ, ਕੁਮੁਦਾ, ਸ਼ੰਖਾ, ਨੀਲਾ, ਨੰਦਾ, ਮਹਾਨਿਧਿ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਸ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ। ਇੱਥੇ ਮੰਦਰਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਨਕਮੰਡਾ ਤੇ ਮੰਡਾ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕੁਬਾਹੁਹਰੀਕੇਸ਼ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨਾ ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਤੇ ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ। ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸੁਨੇਤ੍ਰਾ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਕੁੰਜਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਡਰੁਮਾ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।