ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਸਤਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿੱਕੀਆਂ ਕੇਸਰਾਂ ਚੂਨਾ-ਚੀਤੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਹਿਕਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਸਤ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਕਿਨਨਰ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਨਾਗ ਆ ਕੇ ਵਸਦੇ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਿਲਾ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਕੁੰਭਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੁਖਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਅੱਧਾ ਕਰੋਸ਼ ਉੱਚਾ ਸੁੰਦਰ ਪਲਮ ਦਾ ਬਗ਼ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਟੱਲ, ਮੋਟੇ ਤਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਜਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ, ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵੱਡੇ ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਮਹਾ-ਹਾਥੀ ਐਰਾਵਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਐਰਾਵਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਇਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਲ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਜ਼ੜੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਟੀਆਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਤ ਵਿਵਰਣ ਮੈਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਪਤੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਿੱਟੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੇਲਾਂ ਪੱਤੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਕਸ਼ੁਕਸ਼ੇਪਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅੰਜੀਰ ਦਾ ਬਗ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ। ਉਸ ਬਗ਼ ਵਿੱਚ ਫਲ ਵੱਡੇ ਕਛੂਆ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਰਦਮਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ। ਤਾਮਰਾਭਾ ਅਤੇ ਪਤੰਗਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਦੋਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਚੌਂਹ ਪਾਸੇ ਲੋਟਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਕਈ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ। ਉਸ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੋਟੀ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਕਈ ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰਤਨ-ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਬੂਹੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮਹਾ-ਸੜਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਾ ਪੁਲੋਮਾ, ਲੱਖਾਂ ਸੰਗੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ। ਵਿਖਾਖਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾ-ਅੰਬ ਦਾ ਬਗ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਮਹਿਕਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ। ਸੁਮੂਲਾ ਅਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਲਵਸਥਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਫਲ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਫਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਦਿੰਦੇ। ਇੱਥੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ, ਜੋ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਖਾਂਦੇ, ਵੱਸਦੇ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਹਿਕਦਾ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਾ ਬਗ਼ ਹੈ, ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਧ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਹਾ-ਦੇਵਤਾ ਆਦਿੱਤ ਦਾ ਮਹਾ-ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਇੱਥੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰਜਨਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦੇ। ਪੰਚਕੂਟਾ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੜਾਵ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ। ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਦਾ ਗਰਮ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਲਈ ਔਖਾ। ਵਿਚਕਾਰ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਗੋਲ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਮਵਰਤਕਾ ਅੱਗ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ, ਸਦਾ ਬਿਨਾ ਇੰਧਨ ਦੇ ਜਲਦੀ ਹੈ। ਕੁਮੁਦਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਖੇਤਰ ਆਤੁਲੁੰਗਸਥਲੀ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ, ਪੀਲੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਜੰਗਲ। ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਮਹਾ-ਘਾਟੀ ਹੈ, ਲੋਟਸ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ। ਇੱਥੇ ਮਹਾ-ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾ-ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਨਵਵੇਂ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਪੱਥਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਰਹਿਤ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੁੱਚਾ ਝੀਲ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਲੋਟਸ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਟਸ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਵਿਚਕਾਰ, ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬਨਿਆਨ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਨੀਲੇ ਵਿਸ਼ਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਵੱਸਦੇ। ਸਾਹਸਰਸ਼ਿਖਰਾ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਪੰਜਾਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ, ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਇਕਸ਼ੁਕਸ਼ੇਪਾ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ। ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਮਹਾ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਸ਼ੰਖਕੂਟਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਪੁਰੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ, ਕਈ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਮਹਿਕਦੇ ਕੰਗੋਲਕ ਫਲ, ਬਿਲਵਾ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ। ਇੱਥੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ। ਕਪਿੰਜਲਾ ਅਤੇ ਨਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਚੌੜਾ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਕਈ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੇਲਾਂ, ਕਈ ਝੀਲਾਂ। ਪੁਸ਼ਕਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਠ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ, ਪਲਮ ਵਾਂਗ ਸਮਤਲ, ਰੁੱਖ-ਜ਼ੜੀਆਂ ਰਹਿਤ ਖੇਤਰ। ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਤੇ ਝੀਲਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਕਈ ਯੋਜਨ। ਇੱਥੇ ਦਸ, ਪੰਜ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੀਹ, ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਾਰਨ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਂਤਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਦਾ ਖੇਡ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਰੀਜਾਤਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਗ਼, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਕੁੰਜਰਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਠ ਪੁਰਾਣੀ ਨਗਰਾਂ। ਵਜਰਕਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰਾਂ, ਜੋ ਨੀਲਕਾ ਤੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਹਾਨਿਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਗਰਾਂ। ਉੱਥੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਗਰਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਦੱਤਾ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਉਹ ਨਗਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦਰਵਾਜੇ। ਚੰਦ੍ਰਦਯਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਗੁਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦਰਵਾਜੇ, ਦਾਨਵ-ਪਤੀ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ। ਵੇਨੁਮਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਨਗਰਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਲੰਬੀ। ਉਲੁਕਰੋਮਾ, ਮਹਾਵੇਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਾ। ਹਰ ਪਹਾੜ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਗਰੁੜਾ ਆਪ ਵੱਸਦਾ। ਕੁੰਜਰਾ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ। ਮਹਾਦੇਵ, ਬਲਧਰ, ਸ਼ੰਕਰ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਸ਼, ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਵਸੁ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਤੇ ਰਤਨਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਤੇ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣੀ ਨਗਰਾਂ, ਵਸੁ ਤੇ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ। ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਗਜਪर्वਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ, ਮਹਾ-ਤੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ। ਵਸੁਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਚੌਰਾਸੀ ਹੋਰ ਨਗਰਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ। ਅਨੇਕਪर्वਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ-ਇਕਪਿੰਗਲਾ। ਪੰਚਕੂਟਾ ਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਉੱਤੇ ਸੁਰਾ, ਰਾਖਸ਼, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਗਰਾਂ। ਤਾਮਰਾਭਾ ਉੱਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦੀ ਸੌ-ਨਗਰੀ। ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੁਹਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਸ਼੍ਵੇਤੋਦਯਾ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਮਹਿਲ। ਹਰਿਕੂਟਾ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਕੁਮੁਦਾ ਉੱਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ, ਅੰਜਨਾ ਉੱਤੇ ਮਹਾ-ਨਾਗ, ਸਾਹਸਰਸ਼ਿਖਰਾ ਉੱਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਮੁਕੁਟਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਖ ਤੇ ਚਾਰ ਨਿਵਾਸ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ। ਦੇਵਕੂਟਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ, ਗਰੁੜਾ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ। ਪਾਸੇ ਸੱਤ ਗੰਧਰਵ ਨਗਰਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ। ਇੱਥੇ ਗੰਧਰਵ ਅਗਨਿਆ ਨਾਮ ਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਿੰਹਿਕਿਆਂ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਘੇਰਾ। ਇੱਥੇ ਕਲਾਕੇਯਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ, ਸੁਨਨ ਨਗਰ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਬਾਹਠ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਬਨਿਆਨ ਰੁੱਖ। ਕੈਲਾਸਾ ਦੀ ਵਿਵਰਣ ਹੁਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸਾ ਦੇ ਢਲਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਖੇਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਵਿਚਕਾਰ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ, ਉੱਥੇ ਤਤਪੁਸ਼ਕਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਲ। ਇੱਥੇ ਧਨਾਦ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਮਹਾ-ਖਜਾਨੇ ਪਦਮਾ, ਮਹਾਪਦਮਾ, ਮਕਰਾ, ਕੱਛਪਾ, ਕੁਮੁਦਾ, ਸ਼ੰਖਾ, ਨੀਲਾ, ਨੰਦਾ, ਮਹਾਨਿਧਿ। ਇੱਥੇ ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ, ਕਨਕਮੰਡਾ ਤੇ ਮੰਦਾ ਨਦੀਆਂ, ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਦਸ ਗੰਧਰਵ ਨਗਰਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਰਾਜਾ ਸਕੁਬਾਹੁਹਰੀਕੇਸ਼ਾ, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨਾ ਆਦਿ। ਪੱਛਮੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਾਲੀ ਯਕਸ਼ ਨਗਰਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਠ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ, ਚਾਲੀ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸੁਨੇਤ੍ਰਾ, ਚਕ੍ਰਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਕੁੰਜਦਰੀ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਗਰਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰਾਜਾ, ਡਰੁਮਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਆਦਿ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਗੌਰੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇੱਥੇ ਸੋਮਾ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ, ਜੰਬੁਦਵੀਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਮਾ ਦਾ ਬਗ਼, ਕਿਨਨਰ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਇੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।