ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਮੇਰੂ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵਸੇਬੇ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਵਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਵਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ (ਕਰਨਿਕਾ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨੌ ਤੇ ਛੇ ਧਾਗੇ ਹਨ, ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਧਾਗੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਦੇ ਇਹ ਧਾਗੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਚੌੜਾਈ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਚੌਦਾਂ ਯੋਜਨ ਦੀ। ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ 'ਕਰਨਿਕਾ' ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਲਾਲੀਮਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਹਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ-ਸੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ, ਗੋਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਚੌਕੀਆਂ ਵੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਸਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 'ਮਨੋਵ੍ਰਤੀ' ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ਼ਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਵਾਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅਰਪਣ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਪਣਾਇਆ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ, ਅਸਕਤੀ ਰਹਿਤ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੰਤਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਵਲੀਆਂ ਹਨ, ਰਤਨ-ਮੰਡਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਕ੍ਰਪਾਤ ਨਾਮਕ ਉੱਚਤਮ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਰੁਧੀ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਤਰਤੀਬਵਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਲੇਟੂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ। ਚਕ੍ਰਪਾਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ (ਦੁਜਾਤੀ) ਹਨ, ਜੋ ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧਿ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਅੱਠ ਉੱਚਤਮ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਘੁੰਮਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਅਮਰਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਬਲ-ਗਰਵੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਇੱਥੇ ਭੀਤਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜਾਮਬੂਨਦਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੀ ਉੱਚਤਮ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਜਮਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਹਨ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਧਜੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਗਰੀ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਅਮਰਾਵਤੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਮਰਾਵਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ ਤੇ ਵੇਦਰਤ ਰਤਨ ਦੀ ਚੌਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜ਼ ਵਾਲਾ ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਗੋਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਸਕਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨ, ਆਪ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁਤਾਸ਼ਾ (ਅੱਗ) ਦੀ ਨਗਰੀ 'ਤੇਜੋਵਤੀ' ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ, ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸੰਯਮਨੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਨਗਰੀ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤੀ' ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਰੁਣ (ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ) ਦੀ 'ਸ਼ੁੱਧਵਤੀ' ਨਗਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਯੂ ਦੀ ਨਗਰੀ 'ਗੰਧਵਤੀ' ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ 'ਮਹੋਦਯਾ' ਹੈ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ ਤੇ ਵੇਦਰਤ ਰਤਨ ਦੀ ਚੌਕੀ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਨਗਰੀ 'ਮਨੋਹਰਾ' ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ, ਅਨਾਜ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, 'ਸਵਰਗ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।