ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰ, ਜਿਹੜੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਵਤ ਖੇਤਰ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਰ 'ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼' ਨਾਮਕ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੇ ਪਾਰ ਨਿਸ਼ਧਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਹਰਿਵਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ' ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਨੀਲਾ' ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਫਿਰ 'ਰਾਮਯਕ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਮਯਕ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਸ਼੍ਵੇਤ', ਜਿਸਨੂੰ 'ਹਿਰਣਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਣਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ' ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਕੁਰੂ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮੀ 'ਦੱਖਣੀ' ਅਤੇ 'ਉੱਤਰੀ' ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਾਰ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਕੋਣੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅੱਧੇ 'ਵੇਦੀ' ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਿੰਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਾਲ੍ਯਵਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਦੋ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਗੰਧਮਾਦਨ' ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ, ਗੋਲ, ਚਾਰ-ਰੰਗਾ, ਚੌਕੋਣੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤ—ਜਲ ਆਦਿ ਅਵਿਵਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਵਿਵਕਤ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੇਰੂ ਹੈ। ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਵਕਤ ਮਹਾਨ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਜੀਵ, ਅਨੇਕਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ, ਸਤਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡਾ ਯੋਗੀ, ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ 'ਜਨਾਰਦਨ', ਜਿਸਦੀ ਧਿਆਨ ਦੁਨੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ, ਸਾਰਵਭੌਮ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮੌਲਿਕ ਨਹੀਂ, ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਤਤਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਕਲਪ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਰੰਭ 'ਤੇ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਚਾਰ-ਮੁੰਹ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, 'ਈਸ਼ਾਨ', ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਜਲ 'ਵਿਸ਼ਨੁ' ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦੋ-ਜਨਮਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਹੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ 'ਸਫੈਦ', ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਪੀਲਾ', ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਭੰਨੇ' ਦਾ ਰੰਗ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ 'ਲਾਲ' ਰੰਗ ਹੈ; ਮੇਰੂ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸਫੈਦ, ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਏ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ 84,000 ਯੋਜਨ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਾਤਲ ਤੋਂ 16 ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 16 ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ; ਚੋਟੀ 'ਤੇ, ਥਾਲੀ-ਆਕਾਰ, 32 ਯੋਜਨ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਦੀ ਮਾਪ-ਚੱਕਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੁੱਲ ਘੇਰਾ 90,000 ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਕੋਣੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, 96,000 ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਅਕਾਸ਼ੀਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਠਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੇਰੂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਸਤੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ 'ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ' ਅਤੇ 'ਭਾਰਤ', ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਕੇਤੁਮਾਲ', ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 'ਕੁਰੂ', ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ। ਉਸ ਕਮਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਗੋਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌ ਅਤੇ ਛੇ ਧਾਗੇ ਹਨ, ਉਚਾਈ 84 ਯੋਜਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ 30,000 ਯੋਜਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਧਾਗੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 100,000 ਯੋਜਨ ਹੈ, ਚੌੜਾਈ 80 ਯੋਜਨ; ਉਥੇ ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ 14 ਯੋਜਨ ਆਕਾਰ ਦਾ। ਹੁਣ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ 'ਕਰਨਿਕਾ' ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਇਹ ਸੈਂਕੜੇ ਰਤਨ-ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਖੰਡ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੜਕੀਆਂ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ—ਇੱਕ ਮਹਾਨ, ਗੋਲ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਾਟੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਹਨ, ਪਠਾਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਖਾਸੀਤਾਂ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਤਨ-ਮੰਡਪਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਸਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਨੋਵ੍ਰਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।