ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੁ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ਾ ਪਹਾੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਉੱਚੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਇਨੀ ਹੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹਨ। ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟ, ਹਿਮਾਵਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਇੱਕ-ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਮਾਵਤ ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ-ਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਅਠੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੰਡ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਘਟ-ਵਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਢਲਾਨ ਅਤੇ ਉਚ-ਨੀਚ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਮਾਵਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੁ ਦੇ ਪਾਸ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਾਮਯਕ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਯਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਰਣਮਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਣਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਰੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਨੁਸ਼ਾਕਾਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਨਾਮ ਵਾਲੇ। ਇਥੇ ਚਾਰ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੌਰਸ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ। ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਨੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਦੋਹਾਂ ਦੋ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬਾਈ, ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਲ, ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਚੌਰਸ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਆਦਿ, ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੇਰੁ ਹੈ। ਚਾਰ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਵਾਹ ਫੈਲ ਗਏ। ਇਥੇ ਅਨੇਕ ਚਕਰਾਂ ਵਿਚ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਯਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਅਨੰਤ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਪਦਾਰਥਿਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਤਾਵਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨਾਦਿ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਕਲਪ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਚੌਂ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਈਸ਼ਾਨ ਨਾਮਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿṣṇੁ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਿੱਟਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੀਲਾ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭੰਨੇ (ਮਧੁਮੱਖੀ) ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ। ਮੇਰੁ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਚੋਟੀ ਥਾਲੀ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਤੀਹ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਚੱਕਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਘੇਰਾ ਨੱਬੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਕੋਰ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛਿਆਨਵੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦਿਵ੍ਯ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਠਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਦੇ ਗਣ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।