ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਲੂਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਛੇ ਲੰਬੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ ਪਰਵਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆ ਕੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਰਵਤ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੇਰੂ ਪਰਵਤ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਸੁਫੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਵੀ ਹੈ, ਚੌਕੋਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਵੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਵਤ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇਹ ਸੁਫੈਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਬੀ ਦੇ ਪਰ ਦਾ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਸ਼ਤਰੀਅਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਰਵਤ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ—ਨੀਲਾ, ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀ ਵਰਗਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੁਫੈਦ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਮਹਾਂ ਪਰਵਤ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਰਸ਼ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚੋਟੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਵਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹਨ; ਸ਼੍ਵేత, ਹੇਮਕੂਟਾ, ਹਿਮਾਵਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਦਾ ਆਕਾਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਇੱਕ-ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਮਾਵਤ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਇੱਕ-ਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਪਰਵਤ ਦੀ ਮਾਪੀ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਕੰਟੀਨੈਂਟ ਦੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਯੋਗ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਚੀਆਂ ਤੇ ਥਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੰਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਗਮ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਮਾਵਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼' ਨਾਮਕ ਭੂਮਿ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੀਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮਯਕ ਹੈ। ਰਾਮਯਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਵেত, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਰਣਮਯ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਿਰਣਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਰੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ। ਚਾਰ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਆਕਾਰ ਚੌਕੋਰ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਜ ਆਲਤਾਰ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਲਤਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਮਹਾਨ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਰਵਤ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਦੋਹਾਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੰਬਾ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮੇਰੂ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਲ, ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੌਕੋਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਜਿਹੜੇ ਅਪਰਗਟ ਸਨ—ਜਲ ਆਦਿਕ—ਉੱਠੇ। ਇਸ ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੇਰੂ ਹੈ। ਚਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤ ਫੈਲ ਗਏ। ਅਨੇਕ ਜੀਵ, ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ, ਪੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਵੈ-ਸਯੰਮੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਨੰਤ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਕৃতি ਮਾਂਸ, ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਾਵਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਰੰਤਨ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਕਲਪ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਵਣਸਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।