ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਭੂਮੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਥੇ ਇਕੱਤਰਤਰ ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨੂ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀ-ਮਾਰਗ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਣਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਲੋਕ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਕਲਪਨੀਆ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ; ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਕਲਪਨੀਆ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੇਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ, ਯੋਜਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਦਵੀਪ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਇਸਨੂੰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗੋਲ, ਨੌਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਛੇ ਲੰਬੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ ਪਹਾੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਹਨ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨੀਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਪ ਵਿਚ ਗੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਚੌਰਸ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਬੀ ਦੇ ਪਰ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਨੀਲਾ, ਬੇਰਿਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਧੂੰਏ ਦੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਇਥੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਵਰਸ਼ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਨੀਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ; ਸ਼ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟਾ, ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨੀਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟਾ ਇਕ-ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਇਕ-ਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ; ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਖੰਡ ਦੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਘਟ-ਵੱਧ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਭੂਮੀ ਹਨ, ਜੋ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਢਲਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਗਮ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਖੰਡ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੀਸ਼ਧ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੀਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਮਯਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਮਯਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਵੇਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਰਣਮਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਣਮਯਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਰੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨੀਸ਼ਧ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਜਨ-ਵੇਦੀਆ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਨ-ਵੇਦੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਜਾਣੋ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨੀਸ਼ਧ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਮਾਲਯਵਤ ਪਹਾੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਉਚਾਈ ਦੋਵੇਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬਾਈ, ਉਚਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਲਯਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।