ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਦੁਆਦਸ਼ ਅੰਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਤਰੇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਧੁਨ ਅਚਾਨਕ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹਾਂ। ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਹੈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਜਨਮੀ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਹੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਆਕਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।” ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਵਰਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਭਵ ਆਦਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਿਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ੋ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤਿ ਸੁਖਮ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾਪਣ, ਵੱਡਾਪਣ, ਲੰਬਾਈ, ਛੋਟਾਈ, ਪਤਲਾਪਣ, ਲਾਲੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਮ ਚੇਤਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਰਮਪੁਰਖ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ। ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਹੈ, ਅਚਿੰਤਯ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਮਨੁ ਸਵਾਯੰਭੂ, ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੱਕ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਮਨੁ ਸਵਾਯੰਭੂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨਿਬਾਹੁ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਧ੍ਰੁਵ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯਵਪੁ, ਮਤਸ੍ਯ ਅਤੇ ਸਵਨਾਨ੍ਤ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦੀਪ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਦੀਪ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਦੀਪ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚਦੀਪ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲਦੀਪ, ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਗੋਮੇਦ, ਅਤੇ ਸਵਨਾਨ੍ਤ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਵਨਾਨ੍ਤ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਮਹਾਵੀਤ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਗੋਮੇਦ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਾਤਕੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਉਮੁਦ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਮਲਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਸਕੁਸ਼, ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਜੀਮੂਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਕੁਸ਼ਲ, ਮਨੁਗੁ, ਗੋਸ਼ਠ, ਉਸ਼ਣ, ਪੀਵਰ, ਉਦਯਾਂਦ ਅਤੇ ਮੁਨਿਦੁੰਦੁਭਿ—ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚਦੀਪ ਦੇ ਸੱਤ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਉਦਭਿਦ, ਵੇਣੁਮਾਨ, ਰਥੋਪਲ, ਅੰਬਨ, ਧ੍ਰਿਤਿ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਕਪਿਲ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਕਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਸ਼ਾਂਤ, ਭਯ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਸੁਖ, ਉਦਯ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਕ੍ਸ਼ੇਮ। ਹੁਣ, ਜੰਬੂਦੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਨਾਭਿ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰਸ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣਮਯ, ਕੁਰੂ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਨਾਭਿ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੇਮਵੰਤ ਅਤੇ ਹੇਮਕੂਟ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਨੈਸ਼ਧ, ਹਰਿਵਰਸ਼ ਦਾ ਮੇਰੂਮਧ੍ਯ, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨੀਲ, ਰਮ੍ਯਕ ਦਾ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹਿਰਣਮਯ ਦਾ ਉੱਤਰ, ਕੁਰੂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਤ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਮਾਲ੍ਯਵੰਤ, ਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ ਦਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੱਤ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਲਪ ਦਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਾਭਿ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਭਿ ਨੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਤੋਂ Ṛਸ਼ਭਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਸੀ। Ṛਸ਼ਭਾ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿਉਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਵਣਵਾਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤਸੁਰਾ, ਉਸ ਦਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਪ੍ਰਤਿਹਰਤ੍ਰ, ਨਿਖਾਤ, ਉਨ੍ਨੇਤ, ਅਭਾਵ, ਉਦ੍ਗਾਤਾ, ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ, ਵਿਭੂ, ਪૃਥੁ, ਅਨੰਤ, ਗਿਆ, ਨਯ, ਵਿਰਾਟ, ਮਹਾਵੀਰ, ਸੁਧੀਮਾਨ, ਧੀਮਤ, ਮਹਾਨ, ਭੌਮਨ, ਤ੍ਵਸ਼੍ਟ੍ਰ, ਵਿਰਜਾ, ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਜਿਤ ਹੋਏ। ਸ਼ਤਜਿਤ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਵਧੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ, ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮਨੁ ਦੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਕਿਹੜੇ ਦਰਿਆ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਲੋਕ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਅਚਿੰਤਯ ਹੈ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਚਿੰਤਯ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦੇ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਸਮੇਤ, ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੰਬੂਦੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ, ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਲੰਬੇ ਪਰਬਤ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ ਪਰਬਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਹੇਮਕੂਟ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਰਬਤ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ, ਜੋ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਚੌਕੌਣ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ ਗੁਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਹ ਭੰਨੇ ਦੀ ਪੰਖੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਗੁਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੋਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਨੀਲਾ, ਬੇਰਿਲ ਪਥਰ ਵਰਗਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਸਫੈਦ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਇੱਥੇ ਛੇ ਖੇਤਰ ਵਰਸ਼ ਪਰਬਤ ਹਨ; ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ; ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟ, ਹਿਮਵਤ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਰਬਤ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟ ਇੱਕ-ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਮਵਤ ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਪਰਬਤ ਅਠੱਠੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ; ਹਿਮਵਤ ਪਰਬਤ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਘਟ-ਵੱਧ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਯੋਗ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਢਲਾਨੀ ਅਤੇ ਉਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ, ਪਰਬਤਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ।