ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾ੍ਹਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਉਮਾ ਪਤੀ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗ। ਸਾਡੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਾਂ।” ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰ ਸਕਾਂ।” ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈਂ, ਤੇਹੀ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਮਾ ਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮੰਗਿਆ, “ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਹਕ ਬਣਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਰ ਲੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵਾਂ।” ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਵੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਵਾਹਕ ਬਣਾ’, ਮੈਂ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਾਹਕ ਬਣਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਬੱਦਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵ, ਜੋ ਵੈਰਾਜ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅੰਸ਼, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਜਿਹੇ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਧੁਨ ਅਚਾਨਕ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਅਗਾਂਹ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਵਰਾ੍ਹਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਚਿਰੰજીਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਹੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?’” ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸਭ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਭਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਓ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੈਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਤਿ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ, ਲੰਮੇ-ਛੋਟੇ, ਪਤਲੇ, ਲਾਲ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਭ ਯਜਨਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਅਚਿੰਤਯ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਪਜੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿਕਾ ਸਿਰਜਿਆ, ਫਿਰ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਸਵਾਂਭੂਵ, ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੱਕ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਣਾਏ। ਮਨੁ ਸਵਾਂਭੂਵ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੁ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨੀਬਾਹੁ, ਮੇਧ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਧ੍ਰੁਵ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯਵਪੁ, ਮਤ੍ਸਯ ਅਤੇ ਸਵਨਾਂਤ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ, ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਗੋਮੇਦ, ਤੇ ਸਵਨਾਂਤ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਵਨਾਂਤ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਮਹਾਵੀਤ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਗੋਮੇਦ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਾਤਕੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਦਾ ਕੌਮੁਦ। ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਸਕੁਸ਼, ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਅਤੇ ਜੀਮੂਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਨਾਭੀ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰਸ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣਮਯ, ਕੁਰੂ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ, ਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਸੱਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਪ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਾਭੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਭੀ ਨੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਭ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਜ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤਸੁਰਾ, ਫਿਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਪ੍ਰਤਿਹਰਤ੍ਰ, ਨਿਖਾਤ, ਉਨ੍ਨੇਤਾ, ਅਭਾਵ, ਉਦ੍ਗਾਤਾ, ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ, ਵਿਭੂ, ਪૃਥੁ, ਅਨੰਤ, ਗਿਆ, ਨਯ, ਵਿਰਾਟ, ਮਹਾਵੀਰਯ, ਸੁਧੀਮਾਨ, ਧੀਮਤ, ਮਹਾਨ, ਭੌਮਨ, ਤ੍ਵਸ਼੍ਟ੍ਰ, ਵਿਰਜਾ, ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਜਿਤ ਹੋਏ। ਸ਼ਤਜਿਤ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕੱਤਰ ਸੱਤਰ (੧੭੧) ਯੁਗ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਂਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਨੁ ਦੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਥੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੱਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਲੋਕ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਚਿੰਤਯ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ—ਯੋਜਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਚੌਹੱਤਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧਾਤੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਲ, ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਛੇ ਲੰਮੇ ਪਹਾੜੀ ਪਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸ਼ ਪਹਾੜ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁਸਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫੀਲੇ ਹਨ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਗੋਲ ਤੇ ਚੌਕੋਰ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਉੱਚਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ ਗੁਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਭੰਬੀ ਦੇ ਪਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਗੁਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਗੁਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੰਗ ਤੇ ਆਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਲ ਹੈ; ਇਹ ਨੀਲਾ, ਬੈਰਲ ਪੱਥਰ ਦਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਸਫੈਦ, ਸੁਨਹਿਰੀ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੂੰਛ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।