ਅੰਤਮ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਰਚਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਭਟਕ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਂਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਭੀ ਮੋਹ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚ; ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੂਸ਼ਲਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਤੂੰ ਜਾਦੂ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਉਲਟ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿਖਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਹਥੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰੀ ਅਸਲੀ ਸੁਰਤ ਛਿੜ ਗਈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਘੜ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿੱਅਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਤ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਿਖਾਏ ਹਨ। ਇਹ ਬੰਧਨ ਪਸ਼ੂਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨਾਦਿ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆ, ਤਿੰਨ ਵਰਨ ਵੀ; ਅਤੇ ਹਵਨ ਭੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ, ਦੂਜਾ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਜੰਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਮੋਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਗਸਤਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ, ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ 'ਸਾਮ', 'ਰਿਕ', ਤੇ 'ਯਜੁਸ' ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—'ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ?' ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—'ਇਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀ ਭੀ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ, ਹਰੇਕ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਖਰੇਪਣ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।' ਜਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—'ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਮਤ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ? ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ?' ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—'ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਡੰਡਕ; ਉੱਥੇ ਗੌਤਮ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।' 'ਉਸਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਮੰਗੋ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।" ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—"ਹੇ ਕਮਲ-ਜੰਮੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਓ।" ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹੀ ਵਰ ਦਿਤਾ। ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੌਲ ਦੀ ਫਸਲ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ ਕਰਦੇ।' 'ਕਈ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਬਾਰ੍ਹ ਸਾਲ ਦੀ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਕੋਲ ਆਏ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—"ਮੇਰੇ ਘਰ ਰਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ!"' 'ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਤਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਮੁਕਣ ਤੱਕ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸੁੱਕਾ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉੱਥੇ, ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ ਨਾਮਕ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਮਾਰੀਚਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ—"ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਗੱਲ ਆਖਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਗੌਤਮ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।"' 'ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਕੀ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਉਸਦੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?"' ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਾਂ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੌਤਮ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ—"ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਚਲ ਜਾ।" ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਗਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ। 'ਜਦੋਂ ਗੌਤਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਾਂ ਮਰੀ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂਣ ਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ—"ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ? ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਦਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ?"' 'ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—"ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਥੇ ਗਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ!