ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਦਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਨਾਰਾਇਣ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਸਤੱਤ ਗੁਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਤੱਤ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ। ਸਤੱਤ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹਨ, ਉਹ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਤੱਤ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਸਤੱਤ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਤੱਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਸਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਜਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਖੇ ਅਤੇ ਨੀਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕਰਮ ਰਜਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਤਮਸਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੱਤ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਤੱਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਭਾਗਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਪੱਧਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਤਮਸਿਕ ਉਪਾਇਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਸ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ, ਬੁਰੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਅਗਸਤਿਆ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਕਿ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਭੁਵਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ—ਭੀ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ?" ਸਭ ਨੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗੀ? ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵੱਸੇਗਾ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ ਆਖਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੋਹ ਰਚਾਂਗਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਤੇ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਮੋਹਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚ; ਘੱਟ ਉੱਦਮ ਦਿਖਾ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਫਲ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ। ਜਾਦੂ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਉਲਟ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿਖਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ—ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ—ਛੁਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਰਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਮੋਹਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਖਾਏ, ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਹ ਬੰਧਨ ਪਸ਼ੁ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੇਦ ਰੂਪ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਅਨਾਦਿ ਵੇਦਾਂ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਯੁਗ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆ, ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ; ਯਜਨਾ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹਾਂ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਮੋਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਅਗਸਤਿਆ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਧੂਲ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਭਾਵਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਯਜਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਮ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਦੇ ਭਜਨ ਉਚਾਰੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਇੱਕ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ?' ਤਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਇਸ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਹੁਤੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ, ਹੇ ਕਵੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸਾਫ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ-ਸਿੱਧੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਭਿੰਨਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।