ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਵੇਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਲਦ-ਧਾਰੀ ਧਜਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯ ਮਹਾਦੇਵ ਵੀ ਉਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਖੇ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਧੰਨ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਵਰਤਮਾਨ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਧੂੜ ਦੇ ਰੇਜ਼ੇ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ‘ਚ ਆਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਵੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਉਠਿਆ: “ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਦੀ ਇੱਥੇ ਇਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ?” ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਅਗਸਤਿਆ, ਮੇਰੀ ਵाणी ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਸਦੀ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ— ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਰਵੋਤਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਮਲ ‘ਤੇ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਤੇ ਰਜਸ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਤਵ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਤਵ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਤਵ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਰਜਸ, ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਜਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਰਜਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸਿਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਵ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਤਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਯਜਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਬਣਾਏ ਰਸਤੇ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਤਮਸਿਕ ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਉਲਟ ਮੱਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੋਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਤੀਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਹਵਨ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ; ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਅਗਸਤਿਆ, ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਭੁਵਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਦੱਸੋ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ?’ ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗੀ, ਤੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵੱਸੇਗਾ?’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣਗੇ। ਅੰਤ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਵਿਰਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੋਹ ਰਚਾਂਗਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਰੁਦ੍ਰ, ਮੋਹਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚ; ਘੱਟ ਮਿਹਨਤ, ਵੱਡੇ ਫਲ ਵਾਅਦੇ ਵਾਲੇ। ਜਾਦੂ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਉਲਟ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਖਾ; ਇਹ ਸਭ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮੋਹ ਲੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ, ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜੀਵ, ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਣਾਏ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੋ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਮੋਹਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਖਾਏ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਸੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ; ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਵੇਦ ਦੇ। ਮੈਂ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ।