ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੈਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਮਹਾ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਲਾਲ ਮੂੰਗੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਨਰਮ ਕੋਪਲੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਓ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵਰਾਹ (ਸੂਰ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਇੰਡਿਗੋ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ Dubara ਡਰ ਗਈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਓ। ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੇਸ਼ਵ ਕਰਨ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਕਮਰ ਦੀ ਮਾਧਵ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗੋਵਿੰਦ ਕਰਨ। ਮੇਰੇ ਨਾਭ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਪੇਟ ਦੀ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਵਾਮਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਮੇਰੀ ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਸ੍ਰੀਧਰ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪਦਮਨਾਭ, ਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਦਾਮੋਦਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ "ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ" ਆਖਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਸੁਤਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਵਿਖਾਈ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਭ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀਏ, ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣ।" ਸ੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਯੁਗ, ਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ—ਇਹ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਚੇਤਨਾ ਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਸਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਹਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੋਂ 'ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ' ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਬੁੱਧੀ ਜਨਮੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣੀ; ਤੇ, ਹੇ ਭਾਗਵਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਰੀਰ ਰਚਿਆ। ਉਥੇ ਖਾਲੀਪਣ, ਧੁਨੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸੀ; ਉਥੋਂ ਹਵਾ, ਫਿਰ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੋਇਆ; ਤੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਗੁੱਥਾ, ਫਿਰ ਅੰਡਾ ਬਣਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਅੰਡਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਫੱਟਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਜਲ ਬਣਾਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਭ-ਕਮਲ ਤੋਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਉਂ ਸੀ, ਚਾਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜੀਵ ਬਣਾਓ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ, ਅਣਮੂਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇ'; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚ'; ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਤੇ, ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨੁ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?" ਭਾਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਬਣਾਏ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣ। ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸੁੱਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਹਦੇ ਅੰਦਰ ਸਤਵ ਗੁਣ ਸੀ, ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਨਾਰਾਇਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਕਲਪਨਯ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਭਾਗਵਾਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਨਾਦੀ ਤੇ ਸਰਬ-ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੈ।' ਜਲਾਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ, ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅੰਧਕਾਰ, ਮੋਹ, ਮਹਾ-ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ, ਤੇ 'ਅੰਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਪੰਜ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੀ; ਨਾ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਇਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੜ (ਅਚੇਤਨ) ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ, ਉੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ 'ਤਿਰੀਅਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਤਿਰੀਅਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ। 'ਉਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ' (ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਧਾਰਾ), ਜੋ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਤਵ ਤੇ ਧਰਮ-ਪਾਲਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਜਣਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ, ਅਸਫਲ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ 'ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ' (ਥੱਲੇ ਵਗਦੀ ਧਾਰਾ) ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਇਸ ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਫਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।