ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਹਰ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ—ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਕਥਾ ਦੀ ਮੂਲ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਤੋਂ ਚੌਪਾਇਆ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਵਰ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਤੁਰਵਿਧ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੂਜਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਛਰ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਰੂਪ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੇ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਦੂਜਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੌਕਰ ਆਦਿ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਛਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਵੱਛਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’, ਚਾਰ, ਇਕ ਤੇ ਦੁਇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਬੱਚੇ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜੰਮੇ। ਸਦਾ ਤੇ ਅਸਦਾ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’ ‘ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਸ੍ਵਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।’ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਦਾਦਾ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਇਹ ਸਭ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਜਦ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਪਿਤਾ-ਪੱਖੀ ਹਥਿਆਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਨੇੜਲੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਥਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਥਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦਿਸਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਸਨ, ਨਾਰੀਅਲ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੜਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦਸ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਿਲ ਦੀ ਫਲੀ ਵਾਂਗ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤਿਲ ਵਰਗੇ ਭਾਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਮੂਲ ‘ਕੁਝ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ‘ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਕੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਜੀਵ ਦਿਸਿਆ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ‘ਮੈਂ ਸਤਿ-ਰੂਪ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂਲ ਹਾਂ।’ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟਣ ਉਪਰੰਤ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨਤਾ ਦਿਸੀ; ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਐਸਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਤਿਲ ਦੀ ਫਲੀ ਵਾਂਗ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਕੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਅਸਥਿਤੀ ਦਿਖੀ। ਉਸਨੂੰ ਰੂਪ-ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦਿਸਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਛੋਟਾ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰੂਪ ਧੂੜੀ ਦੇ ਰੇਜ਼ੇ ਜਿੰਨਾ ਸੁਖਮ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ। ਦੋਵੇਂ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸ੍ਵਿ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਸਿਰ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’। ਇਥੋਂ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਰਜਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪਰ ਵਿਘਟਨ ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਥਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ? ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।” ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭੀ ਪੂਜਯ, ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਨਾਰਾਯਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਟਾ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਚਮੜੀ ਹੀ ਬਚੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ, ਛਤਰੀ ਤੇ ਖੋਪੜੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਤੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਦੱਸੋ ਕਿ ਨਾਰਾਯਣ ਸਾਡਾ ਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ?’ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਰ ਥਾਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਯੁਵਾਨਤਾ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੁਸੀਂ ਲਵੋਗੀਆਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰੀ ਆਪ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸੰਤ ਰੁਤੂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਨੂੰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਿਛੌਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਹਰੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖੋ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਬਣਾਓ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਨ੍ਰਿਤਯ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰੋ। ਮਨੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਅਨੰਗ ਲਈ ਕਮਰ ਤੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਲਈ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰਾਂ ਲਈ ਪੇਟ ਉੱਤੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਹੱਸਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।