ਪੁਸ਼ਪਭਦਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿਥੇ ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਅਜਬ ਪੱਥਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਵਟਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਰਤ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਸਮਝ ਗਈ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ।” ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇਕਰ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੀ ਕੋਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਅਗਸਤਿਆ ਜੀ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?” ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਚਿੱਟਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।” ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਕਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?” ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਦਿਖਣ ਅਤੇ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ!” “ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਵਿਚਲੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਸੂਰਜ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਸ਼ੁਪਾਲਾ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।” “ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਓਹ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਂਦਿਆਂ, ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।” “ਉਥੇ ਅੱਠ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਇਕ ਨਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਪਰ ਪੰਛੀਆਂ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਜੀਵ ਸਨ। ਉਥੇ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ, ਜੋ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।” “ਉਹ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਵੇਖਿਆ।” “ਉਹ ਸਭ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ‘ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਫਸ ਗਏ?’” “ਜਦ ਰਾਜਾ ਇੰਜ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ—ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਕਾਲਾ—ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।” “ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ?’ ਇਹ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਜਾਗ!’ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।” “ਜੋ ਰਾਜਾ ਮੋਹ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਡਰ ਨਾ ਕਰ।’ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁਰਖ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਕਰ ਲਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਨ।” “ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ ਪੁਰਸ਼ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ; ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਰੁਕ ਗਿਆ।” “ਜਦ ਰਾਜਾ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਡਾਕੂ ਇਕਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੁਕਦੇ ਹੋਏ, ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਫਿਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਨ।” “ਜਦ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਲੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਹਲ ਉੱਚੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਲੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਡੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।” “ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਸੀ। ਖੇਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਗੁਣ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ।” “ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ; ਇੰਝ ਉਹ ਗਵਾਲਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ।” “ਜਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੁਸਤਤਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—‘ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ। ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਇਆ।’” “‘ਜੇਕਰ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਹਾਰ ਗਏ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ।’” “‘ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਭ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਸਤਿਤਵ ਬਚਦਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਵੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’” “ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਲਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।” ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ‘ਅਹੰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਇਕ ਧੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਮਝ ਦੀ ਮੂਰਤ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ‘ਮਨੋਹਵਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।” “ਮਨੋਹਵਾ ਦੇ ਵੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਭੋਗੀ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਅਕਸ਼’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ।” “ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕੂ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਉਹ ਸਭ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਹਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚੌਰਾਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਸੀ।” “ਉਹ ਨੌਂ, ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ; ਫਿਰ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਗਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।” “ਉਹ ਰਾਜਾ ਤੇ ਗਵਾਲਾ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਵਾਚਕਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ।” “ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਰਤ, ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਆਦਿ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।” “ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਾਰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚੌਰਾਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਗਾਂਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਤੱਕ—ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆ ਗਏ।” “ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਘਾਹ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਆਪ ਸੀ; ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ!” ਇਥੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸੀ; ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਕਿਸ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?