ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਜਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਤਰੀ, ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਦੇਵਤਾ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਆਦਿ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਏ ਗਏ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰਿ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਿਆਨ-ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਰਭਾਵਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਨ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰ; ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ।” ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਉਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਕਪਿਲ ਨੇ, ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਕਪਿਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ? ਦੱਸ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੁਕਤੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਮুনি? ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰ।” ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਨੂੰ ਰੈਭਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਾਸੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਵਾਸੁ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਚਿਤਰਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਚਿਤਰਰਥ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਸੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਰੈਭਿਆ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਾਸੁ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਨੇ ਰੈਭਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਮুনি?” ਰੈਭਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ। ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਜਦ ਰੈਭਿਆ ਇਉਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਭਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਨੇ ਰੈਭਿਆ ਨਾਲ ਉਥੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਸੁ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪाकर, ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਗਿਆ। ਰੈਭਿਆ, ਜੋ ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਾਸੁ, ਦੋਵੇਂ ਬੈਠ ਗਏ; ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਤਬ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਰੈਭਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹੋ?” ਰੈਭਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜੇ ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।” “ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਕਿ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ: ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਤਰੇਯਾ, ਜੋ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ-ਚਰਿਆ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਯਮਨ, ਇੱਕ ਦਿਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਤੇਜ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਿਸ਼ਠੁਰਕਾ, ਹਾਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਿਰਗ-ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ। ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਯਮਨ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਲੱਗਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ: “ਚੰਗਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਇਹ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ।” “ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਭਗਵਾਨ, ਖੁਦ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ; ਬਲਦ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਯਮਨ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਠੁਰਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। “ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ? ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹਨ।” ਫਿਰ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਤੇ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਕਿਉਂ ਰੱਖੀ?” ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਲੱਕੜ ਦੀ ਢੇਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿਓ।” ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਜਦ ਅੱਗ ਫਿਰ ਭੜਕਣ ਲੱਗੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਲੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਅੱਗ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਇੱਕ ਲੌ ਲੈ ਲੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਥੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਲ-ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਯਗ ਅੱਗ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਇੱਕ-ਦਮ, ਅੱਗ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੁਝ ਗਈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਲੌ ਦੇ ਦਿਓ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਲਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਲਿਆ ਮਾਸ ਪਕਾ ਲਵਾਂ।” ਇਉਂ ਆਖਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਉਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਮੂਲ 'ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉਥੇ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਲਜਜਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। “ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਕਈ ਟਾਹਣੀਆਂ ਭੜਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਮੂਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ?” “ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।” “ਭਿਕਸ਼ਾ ਲੈਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਵੀ ਵ੍ਰਤ ਉਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਡਿਗਦਾ ਨਹੀਂ।” ਜਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਸ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।