ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਦ ਆਏ ਹਾਂ।” ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਨੇ ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੇਖ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਆਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਜੈਗੀਸ਼ਵਯਾ ਤੁਰੰਤ ਗਰੁੜ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਸ਼ਚਰਜ ਦੇ ਚੀਕਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਜਾਗਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਸੰਤੋ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉੱਚਤ ਯੋਗ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਮਾਯਾ—ਕਰਕੇ, ਕਪਿਲਾ ਪਦਮਨਾਭਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੈਗੀਸ਼ਵਯਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਬਚਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਇਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਾਯਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਇਆ। ਹਰੀ, ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ, ਕੀੜੇ, ਜੂੰ, ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ, ਬਾਘ, ਗਿੱਦੜ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ—ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ—ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਗਏ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜੈਗੀਸ਼ਵਯਾ ਤੇ ਕਪਿਲਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਪੂਰਕ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਸਰਬ-ਗਿਆਤਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਦੁ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹਨ। ਪਰ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ, ਨੌਕਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਦਿਖਾਏ ਗਏ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਕੀੜੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਨਾਰਾਯਣ, ਹਰੀ, ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ। ਨਾਰਾਯਣ, ਗੁਰੂ, ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰੋ; ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਨਾਲ; ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਇਕ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ, ਧਰਮਵਾਨ ਕਪਿਲਾ ਨੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ? ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ; ਮੈਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੁਕਤੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੰਤ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।” ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਰੈਭਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਸੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਵਸੁ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਵਸੁ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਸੁ ਨੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ, ਚਿਤਰਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਰੈਭਿਆ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਸੁ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਸੰਤ?” ਰੈਭਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ। ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਜਦ ਰੈਭਿਆ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਭਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਰੈਭਿਆ ਨਾਲ ਉਥੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਵਸੁ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾ ਯੋਗ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਿਆ। ਰੈਭਿਆ, ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਸੁ ਬੈਠੇ; ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਰੈਭਿਆ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮਹਾ-ਭਾਗ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ?” ਰੈਭਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ? ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।