ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨਿਕਲੇ, ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਤੱਤ 'ਆਓ ਅਸੀਂ ਪੀਈਏ' ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ 'ਸੋਮ' ਕਹਿ ਕੇ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਦਿੱਸ ਰਹੇ, ਲੰਬੇ ਪਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹੋਵੋਗੇ।' ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਨ, ਉਹ ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਪਿਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੀਵਤ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਇੱਛਿਤ ਤੇ ਪੱਖਵਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਣ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ; ਜਿਹੜੇ ਘੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਤੀ ਲੈਣ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦੀਵਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ, ਪਰ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਜਾਂ ਵੈਸ਼, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਅੱਗੇ, ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਯੁ, ਯਸ਼, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਰਗੀਆਂ ਇੱਛਤ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਦਿਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੀਏ।' ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਨਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੋਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।' ਇਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਪੋਧੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, 'ਅਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮ ਹੋਏ, ਜੋ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਜਾਮਾਈ ਬਣੇ। ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਤੀ ਵਧੀਆਂ ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਹਿਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੋਮ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆ ਕੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਤਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, 'ਤੂੰ ਲੁਕ ਜਾ।' ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੋਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੋਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿਓਗੇ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੋਮ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ; ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਬੂਟੇ-ਬਿਟੇ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਘੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਜਦ ਪੌਦੇ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸੋਮ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਉਹ ਬੋਲੇ, 'ਹੇ ਦੇਵ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।' ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਕੁੰਭ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥੋ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਓ।' ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਨ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ; ਜਦ ਮਥਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਮ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਜੋ 'ਖੇਤਰਗ੍ਯ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੋਮ ਹੈ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਵਾਂ, ਕੋਮਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਇਆ। ਮਨੁੱਖ, ਸੋਲਾਂ ਦੇਵਤਾ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—all ਉਸੀ ਦੇ ਆਧੀਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਉਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸੋਮ ਗਿਆਨ, ਸੋਭਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਉਹ ਮਾਣਿਕ ਵਰਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਨਮੇ ਹੋ।' ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ 'ਸੁਪ੍ਰਭ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ; ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਾਂਤੀ' ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਜਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। 'ਸੁਰਸ਼ਮੀ' ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, 'ਸ਼ਸ਼ਕਰਨ' ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ; 'ਸ਼ੁਭਦਰਸ਼ਨ', ਜੋ ਪਾਂਚਾਲ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ। 'ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ' ਅੰਗ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ, 'ਸੁੰਦਰ' ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ; 'ਸੁੰਦ', 'ਮੁਚੁਕੁੰਦ', 'ਸੁਦਯੁਮਨ' ਅਤੇ 'ਤੁਰਾ' ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ। 'ਸੁਮਨਸ' ਨੇ 'ਸੋਮਦੱਤ' ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, 'ਸੰਵਰਣ' ਮੰਗਲਮਈ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ; 'ਸੁਸ਼ੀਲ' ਨੇ 'ਵਸੁਦਾਨ' ਰੂਪ ਲਿਆ, 'ਸੁਖਦ' ਨੇ 'ਸੁਪਤੀ' ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। 'ਸ਼ੰਭੂ' ਫੌਜ ਦਾ ਸੇਨਾਪਤੀ ਬਣਿਆ, 'ਸੁਕਾਂਤ' ਨੂੰ 'ਦਸ਼ਰਥ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; 'ਸੋਮ' ਨੇ 'ਜਨਕ' ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।