ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: "ਵੈਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਯਜਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਵ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਭਯੰਕਰ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਹਾਂਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਹਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹਾਂ। ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਭਵ, ਸਾਨੂੰ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋ; ਯਜਨ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।" ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਪਸ਼ੂ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੋਗੇ।" ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਐਸਾ ਹੋਵੇ," ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਬਣ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥਿ (ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ) ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਉਸ ਤਿਥਿ ਨੂੰ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਜਾ-ਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗਹੂੰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਭਾਗਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਨ ਦੇ ਯਜਨ ਤੋਂ ਦੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੋਈ; ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਕਹਾਏ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂ ਤਪਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨਿਕਲੇ, ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਰੰਗ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: "ਆਓ ਪੀ ਲਈਏ," ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ 'ਸੋਮ' ਕਹਿ ਕੇ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਪੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗ੍ਰਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹੋਵੋਗੇ।" ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਉਪਰ ਵੱਲ ਸੀ, ਉਹ 'ਨੰਦਿਮੁਖ ਪਿਤਰ' ਕਹਾਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੰਨਤਾ ਦੀ ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁਜਾ-ਜਨ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ, ਅਨਿਯਤ, ਇੱਛਤ, ਅਤੇ ਪੱਖਵਾਰਿਕ ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਸ਼ਤਰੀ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਘੀ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ। ਸ਼ੂਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਬਿਨਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼, ਜੋ ਅਗਨੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਅੱਗੇ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਪਿਤਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਛਤ ਫਲ — ਜੀਵਨ, ਯਸ਼, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨ, ਉਚੀ ਵੰਸ਼, ਅਤੇ ਯਾਦ — ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ (ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦਾ ਅਸਰਾ ਦੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਸਕੀਏ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਅਮਾਵੱਸਿਆ (ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ) ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਸ ਦਿਨ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਤੁਸੀਂ ਕੂਸ਼ਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋ — ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" ਉਸ ਦਿਨ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਰ ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂ ਤਪਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਅਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ; ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮ ਸੀ, ਜੋ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਈ ਬਣਿਆ।" ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਤੀ (27) ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਉਹ ਸੋਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੋਹਿਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਸੋਮ ਸਿਰਫ ਰੋਹਿਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਗਈਆਂ, ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਪਰ ਸੋਮ ਨੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ ਲੁਕ ਜਾ।" ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਸੋਮ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ; ਸੋਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੋਮ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦ ਸੋਮ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਸਭ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਗਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ; ਜਦ ਪੌਦੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ, ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੋਮ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੋਮ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਕੁੰਭ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥੋ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪਾ ਦਿਓ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਮਥਨ ਲਈ। ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਨ ਦੇ ਆਵਾਸ ਨੂੰ ਮਥਿਆ; ਮਥਨ ਤੋਂ, ਸੋਮ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਜੋ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ — ਉਹੀ ਸੋਮ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ, ਮ੍ਰਦੁ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ, ਸੋਲੇ ਦੇਵਤਾ, ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਸਭ ਉਸਦੇ ਆਧੀਨ ਜੀਵਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।