ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ: ‘ਮੇਰੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੇਗਾ?’ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਇਹ ਛੇ ਮੁੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ, ਰੂਪਵਾਨ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਦਿਓ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਸੁਖੀ ਜੀ ਸਕੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤੀ ਵੀ ਦਿਓ।’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ: ‘ਹੇ ਸੁੰਦਰੀਆਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੋ ਖਰਬ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ, ਵੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਰੂਪਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਪਤੀ ਵੀ ਰਚਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਚਲੀ ਜਾਓ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਕ ਕੁੜੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਦੂਜੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ, ਤੀਜੀ ਯਮ ਨੂੰ, ਚੌਥੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਯੂ, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉੱਪਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਤੇ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ—ਦਸਵੀਂ ਤਿਥੀ—ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ-ਚਾਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਤਿਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦਿਨ ਦਹੀਂ-ਚਾਵਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸਥਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਧਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਵਾਯੂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਜਿਸ ਪਹਿਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵੱਸੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ, ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਕਾਫੀ ਤੀਬਰ, ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, ‘ਤੂੰ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: ‘ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ ਅਤੇ ਫਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਇਸ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਨ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ—ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਿਨ ਅੱਗ ‘ਤੇ ਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨਾਦਾ ਦੇਵਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਸੁਗਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਜੋ ਮਨੁ ਜਾਂ ਮਨੁ ਦਾ ਪਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣ। ਜਰੂਰਤ ਪੈਣ ‘ਤੇ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋਏ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘ਇਹ ਰਚਨਾ ਮੈਂ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਰਚਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।’ ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਜੀਵ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਰ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਜੀਵ ਦੀ ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।’ ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੰਮ ਸਦਾ ਤੂੰ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉੱਚਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਦਰਾਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਮਲ ਉਗਿਆ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਸੱਤੀਂ ਮਹਾਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਊਂਟ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇਖੀ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਸਮਤਲ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ: ‘ਇਹ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਣ ਕਰ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਮੋਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ। ਤੇਰੀ ਹਥੀਂ ਸਦਾ ਤਲਵਾਰ ਰਹੇ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇ।’ ‘ਇਹ ਭਯਾਨਕ ਚੱਕਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰ, ਹੇ ਅਚੁਤ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਗਦਾ ਵੀ ਧਾਰਣ ਕਰ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਆਖਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।