ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ, ਨੌ ਗੁਣੀ ਅਤੇ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਲਕੜੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਵਰੂਪ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਰਚੇ—ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਰੂਪੀ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਵਾਸਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਣਿਆ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਢਾਲ ਫੜੀ, ਹੱਥ ਉਚਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੂਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਗੜਗੜਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਛਾ ਮੰਗੋ।" ਫਿਰ, ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਇਸ ਅਖੁੱਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ।" ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਉਥੋਂ ਉੱਭਰੇਂਗਾ; ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਤੇ ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰ' ਨਾਮਕ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਨਾਰਦ ਨਾਮ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਤੁਰ ਗਿਆ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ, ਦਿਵਿਆ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਜਨਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਤੂੰ ਵੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ। ਇਸ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਮਨ, ਬਚਨ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾ੍ਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮਤਸਯ, ਕੂਰਮ, ਵਰਾ੍ਹ, ਨਰਸਿੰਘ, ਵਾਮਨ, ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਕਲਕੀ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪ, ਹੇ ਜੀਵਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੈਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਭਰ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਚਲਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪ, ਹੇ ਪਹਾੜ-ਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈਂ; ਦੂਜਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਅੱਗ। ਚੌਥਾ ਰੂਪ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸਮਝੋ। ਇੰਝ, ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਉਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਦੇਵੀ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਐਸਾ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ।" ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾ੍ਹ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰੇ। ਸੁਤੰਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਨਾਰਾਇਣ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ, ਸਵਯੰਭੂਵ ਨੇ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਥਾ ਸੁਣ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਨ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਦ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ, ਜੋ ਅਤਿ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਤਦ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈਗੀਸ਼ਵਯ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਗਵਾਨੀ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਤੀਬਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਹਰੀ, ਉੱਚਤਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੀਏ?" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਆਖਦਾ ਹੈਂ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਂ।" ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਗੱਲ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਜਨਾਰਦਨ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਪृथਵੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੌਣ?" ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਵੇਖ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਕਪਿਲ ਆਪ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਜੈਗੀਸ਼ਵਯ ਤੁਰੰਤ ਗਰੁੜ ਬਣ ਗਿਆ। ਤਦ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੋ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।" ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਕਰੀ। ਕਪਿਲ ਪਦਮਨਾਭ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੈਗੀਸ਼ਵਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।