ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੋਤ! ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜ। ਹੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸाक्षੀ, ਸਾਨੂੰ ਰੱਖ।” ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਦਾ ਪਹੀਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ‘ਕਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਯਮ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਤੂੰ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਵਧੋ।” ਤੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈਂ। ਇੰਝ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਮਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮਧੁਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਸਕਰ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ। ਹੁਣ ਪਹਿਲੀ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣ, ਹੇ ਮਾਤਾ। ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅੰਧਕਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਛੱਡ ਗਏ। ਅੰਧਕਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅੰਧਕਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਧਕਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਵਾ, ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ।” “ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ, ਉਹ ਅਜੇਹਾ ਅਜੈ ਹੈ।” “ਫਿਰ ਵੀ, ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਭਵਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹੋ, ਆਖੋ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਅੰਧਕਾ ਤੋਂ ਬਚਾਓ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ ਉੱਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਓਸ ਵੇਲੇ ਅੰਧਕਾ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ, ਭਵਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ—ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਆਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ, ਤਖ਼ਸ਼ਕ ਤੇ ਧਨੰਜਯਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਗਣ, ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਜਨੇਊ ਵਜੋਂ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਅਸੁਰ ਰਾਜਾ ਨੀਲ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਬੜੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਭਵਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਨੰਦੀ ਨੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਵੀਰਭਦਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ। ਵੀਰਭਦਰ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਕਾਲੀ ਖਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਧੇੜ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਖਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਧਕਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਸਕੰਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਇਹ ਜੰਗ ਦੇਖ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਕਿ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਚੱਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਹਰਿ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ ਤੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਉੱਥੇ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਖੁਦ ਅੰਧਕਾ ਵਲ ਵਧਿਆ। ਉੱਥੇ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਝਟਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਅੰਧਕਾ ਦਾ ਲਹੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਅੰਧਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਬੜੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਨ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਅੰਧਕਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਚੁਭਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਪਜੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੰਧਕਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਲਹੂ ਤੇ ਪਾਲੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੀਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਨਿਕਲੀ। ਉਹ ਲਪਟ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਗੀ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇਵੀ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰਾਹ ਤੇ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਲੋਂ ਰਚੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅੱਠ ਮਾਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਪੰਜਵਾਂ, ਇਰਖਾ ਛੇਵੀਂ, ਛਲ ਸੱਤਵੀਂ, ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅੱਠਵੀਂ—ਇਹ ਅੱਠ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।